"Tôi nhớ những ngày thu đã xa"

Sáng nay, ngồi cà phê trong tiết trời cuối thu Hà Nội, tôi bỗng nhớ những câu thơ Nguyễn Đình Thi và một cuộc gặp đã lùi xa gần một phần tư thế kỷ. Tấm ảnh chụp cùng ông cuối tháng 10/2001 vẫn còn đó, giữ lại một khoảnh khắc mà càng có tuổi, tôi càng thấy quý. Từ bức ảnh ấy, tôi nhớ một người nghệ sĩ tài hoa. Một nhà văn làm báo như tôi từng lúng túng trước nhân vật của mình, và bài học về sự cẩn trọng khi viết về chân dung một con người.

1. Những câu thơ trở về trong buổi sáng

“Tôi nhớ những ngày thu đã xa

Sáng chớm lạnh trong lòng Hà Nội

Những phố dài xao xác hơi may

Người ra đi đầu không ngoảnh lại

Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy...”

Có những câu thơ ta đã đọc từ thuở học trò, tưởng nằm yên trong trí nhớ, rồi một buổi sáng bất chợt trở về, rõ ràng như vừa được đọc hôm qua. Chỉ một chút chớm lạnh, một thoáng gió qua phố, cũng đủ đánh thức cả khoảng trời xa.

Ngày còn trẻ, tôi thường bị cuốn hút bởi dáng người ra đi, bởi cái quyết liệt của một cuộc lên đường. Bây giờ, đọc lại, tôi cứ dừng lâu ở câu cuối: “Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy”. Người đã bước đi, nhưng phía sau còn một mái nhà, một thành phố, một tình yêu không dễ nói thành lời. Cái ngoảnh lại đã được giấu trong dáng vẻ không ngoảnh lại ấy.

Từ những câu thơ, tôi nhớ đến người viết ra chúng. Và nhớ tấm ảnh mình may mắn được chụp cùng ông, tại phòng làm việc ở số 51 Trần Hưng Đạo, Hà Nội, tháng 10/2001. Thấm thoắt, đã 25 năm…

Trong ảnh, Nguyễn Đình Thi ở bên trái, tôi ở bên phải. Khi ấy, tôi đến gặp ông để thực hiện một bài viết cho An ninh thế giới cuối tháng. Tôi đâu biết rằng cuộc gặp ấy rồi sẽ trở thành một kỷ niệm để mình mang theo suốt những năm làm nghề.

2. Một cuộc gặp và một cuộc điện thoại

Trước cuộc gặp, Tổng Biên tập Hữu Ước giao tôi viết về Nguyễn Đình Thi. Nhận nhiệm vụ rồi, tôi lại thấy lúng túng: bắt đầu từ đâu, kết thúc ở đâu, để có thể nói được điều gì có ích về một tên tuổi lớn như vậy?

Người ta thường gọi ông là nhà văn. Tôi nghĩ còn có thể gọi ông là “lục sĩ”, bởi ông vừa viết văn, làm thơ, sáng tác nhạc, soạn kịch, viết lý luận phê bình, vừa là một nhà văn hóa. Ở nhiều lĩnh vực, ông đều để lại những tác phẩm mà người đọc, người nghe vẫn nhớ.

Nhưng đứng trước một con người như thế, liệt kê thành tựu chưa chắc đã giúp người viết đến gần được nhân vật. Tôi muốn tìm hiểu chuyện đời, chuyện nghề, những điều phía sau tên tuổi đã quá quen thuộc.

Để có thêm một góc nhìn, tôi tìm gặp nhà văn Tô Hoài. Những câu chuyện ông kể về người bạn văn lâu năm khiến chân dung Nguyễn Đình Thi hiện lên gần gũi hơn: thông minh từ nhỏ, tài hoa, có sức hấp dẫn đặc biệt, nhưng cũng có những nhọc nhằn và chuyện riêng không dễ giãi bày.

Rồi một buổi sáng cuối tháng 10/2001, theo lời hẹn, tôi đến gặp Nguyễn Đình Thi. Khi ấy, ông vừa ra mắt tập thơ “Sóng reo”. Trên bàn làm việc có những tập tuyển văn học Việt Nam từ thời Lý đến thời Nguyễn. Ông vẫn đọc, vẫn viết, vẫn dành tâm sức cho những dự định sáng tác.

Bài báo được đăng trên An ninh thế giới cuối tháng 11/2001, với nhan đề “Người lục sĩ đa tài, đa tình và đa đoan”.

Ba ngày sau khi báo phát hành, điện thoại trong phòng làm việc của tôi reo. Đầu dây bên kia là Nguyễn Đình Thi.

Ông cảm ơn tôi đã viết về mình, rồi nói có một số chi tiết chưa chính xác. Ông tiếc rằng tôi chưa đưa bản thảo để ông đọc trước khi đăng.

Tôi thật sự lúng túng. Những điều được nghe từ một nhà văn nổi tiếng, một người bạn lâu năm của nhân vật, tôi đã tin và đưa vào bài. Nhưng ký ức của người kể, dù gần gũi đến đâu, vẫn có thể nhầm; một câu chuyện riêng, khi đi qua lời người khác, có thể không còn đầy đủ.

Tôi xin lỗi, xin được tiếp nhận ý kiến của ông để bổ sung, sửa chữa khi in thành sách.

Đến hôm nay, nhớ lại cuộc điện thoại ấy, tôi vẫn thấy đó là một bài học quý. Viết về một người đang sống, nhất là đời tư của họ, mỗi chi tiết đều cần được kiểm chứng. Sự hấp dẫn của câu chuyện không thể thay thế cho độ chính xác.

Nguyễn Đình Thi đã thẳng thắn bảo vệ sự thật về mình. Tôi nhớ ông ở cả sự thẳng thắn ấy: một người nghệ sĩ có quyền vui buồn, có điều muốn chia sẻ và có những chuyện cần được hiểu đúng.

3. Tấm ảnh còn lại với thời gian

Bây giờ nhìn tấm ảnh cũ, tôi không còn nghĩ nhiều đến bài báo năm ấy. Tôi nghĩ đến may mắn của một người cầm bút được gặp nhân vật mà tác phẩm đã đi vào trí nhớ của mình từ rất sớm.

Trước khi gặp Nguyễn Đình Thi, tôi đã biết ông qua “Đất nước”, qua “Người Hà Nội”, “Diệt phát xít”, qua những trang văn và tên tuổi gắn với đời sống văn nghệ Việt Nam. Nhưng cuộc gặp giúp tôi nhận ra rằng phía sau một sự nghiệp lớn vẫn là một con người cụ thể, đang đọc sách, đang làm việc, đang giữ gìn những điều mình tin là đúng.

Tấm ảnh vì thế càng có tuổi càng quý. Nó nhắc tôi về một buổi sáng có thật, một cuộc trò chuyện có thật; nhắc rằng mình từng được ngồi bên người đã viết những câu thơ mà bao thế hệ thuộc lòng.

Có lẽ, một cách tri ân thiết thực là trở lại với tác phẩm của ông. Đọc lại một bài thơ, nghe lại một ca khúc, tìm lại một trang văn. Khi tác phẩm còn được đọc bằng sự rung động và suy ngẫm, người viết ra nó vẫn có mặt trong đời sống hôm nay.

Cuối thu Hà Nội, tôi ngồi giữa phố xá và nhớ người đã khuất. Những câu thơ cũ lại vang lên, mang theo một cuộc gặp gần 25 năm trước.

Người đầu tiên trong ảnh đã đi xa. Người ngồi bên cạnh cũng đã già. Một đường phố rất đẹp cạnh Hồ Tây ở Hà Nội đã được đặt tên Nguyễn Đình Thi. Những câu thơ vẫn trở về, mỗi lần đọc lại, dường như lại chạm vào một miền ký ức khác. “Tôi nhớ những ngày thu đã xa…” và nhớ cả những mùa thu đã qua...

Hà Nội, 17/10/2026
Đặng Vương Hưng