Vương Duy Biên: Từ sân khấu múa rối đến không gian cuộc đời

“Chuyện nhỏ, chuyện to” trước hết gợi sự khác biệt về kích thước, nhưng ý nghĩa triển lãm không dừng ở đó. Những khoảnh khắc bình dị được đặt bên các tượng đài gắn với lịch sử và ký ức cộng đồng. Một cử chỉ, một lời nói đùa, một lần tập xe chưa vững có thể gợi ra câu chuyện về tình thân, sự sẻ chia, nỗ lực và cách con người ứng xử với nhau. Người nghệ sĩ không giải thích thay người xem; ông để tình huống và hình thể tự gợi mở ý nghĩa.

Điều tôi chú ý là sự chuyển động trong các hình tượng. Điêu khắc được tạo nên từ chất liệu tĩnh, nhưng nhiều tác phẩm của Vương Duy Biên giữ lại cảm giác một việc đang diễn ra: thân người nghiêng tới, cánh tay vươn ra, ánh nhìn hướng về một người khác. Dáng hình gợi được cả khoảnh khắc trước đó lẫn điều có thể tiếp nối. Pho tượng vì thế không chỉ ghi lại một tư thế; nó hàm chứa một diễn biến.

Tôi nhận ra mạch sáng tạo ấy có sự tiếp nối từ sân khấu múa rối. Trong vở Hồn quê, Vương Duy Biên kết hợp múa rối nước truyền thống với nghệ thuật sắp đặt hiện đại. Ở sân khấu, hình tượng chỉ thực sự sống trong quan hệ với con rối khác, cảnh trí, không gian và chuyển động. Khi bước sang điêu khắc, tư duy tổ chức các quan hệ ấy vẫn hiện diện: một dáng đứng, một cử chỉ hay khoảng cách giữa hai nhân vật đều góp phần kể chuyện.

Dấu ấn sắp đặt còn thể hiện trong cách triển lãm kết nối các quy mô sáng tác. Những pho tượng nhỏ hiện diện trực tiếp trong phòng trưng bày; các công trình lớn được giới thiệu qua ảnh và mô hình. Sự đặt cạnh ấy tạo cuộc đối thoại giữa đời sống riêng tư với ký ức cộng đồng, giữa hình khối người xem có thể đi quanh với những tượng đài đã hiện diện trong không gian rộng lớn ngoài bảo tàng. Đây là cách tổ chức không gian khiến từng tác phẩm vừa có đời sống riêng, vừa tham gia một chỉnh thể chung.

Tôi nghĩ, tư duy sắp đặt cũng mở ra một hướng sáng tác quan trọng của Vương Duy Biên: tạo nên những tượng lớn để sống cùng không gian công cộng. Một tượng đài không chỉ cần có hình khối và tỷ lệ phù hợp; nó còn phải gắn với địa điểm, cảnh quan, hướng nhìn và ký ức của cộng đồng nơi tượng được dựng. Những công trình như tượng Đức Thánh Trần Hưng Đạo ở Quảng trường 3/2 và đảo Song Tử Tây, tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Quảng trường Dương Đông, tượng “Nụ cười chiến sĩ” ở Thành cổ Quảng Trị, tượng cố Tổng Bí thư Trường Chinh tại Xuân Trường cho thấy các tác phẩm của ông hiện diện trong nhiều không gian và bối cảnh lịch sử, văn hóa khác nhau. Nghệ thuật ở đó bước ra khỏi phòng triển lãm, trở thành một phần cảnh quan và đời sống tinh thần của địa phương.

Từ những chuyện đời thường đến tượng đài, từ sân khấu múa rối đến không gian công cộng, các hình tượng của Vương Duy Biên luôn đặt con người trong những mối quan hệ đang vận động. Đó cũng là một cách nhìn về xã hội: đời sống không đứng yên, mà được hình thành và phát triển qua sự gặp gỡ, nâng đỡ, sẻ chia, cạnh tranh và đồng hành giữa con người với nhau. “Chuyện nhỏ, chuyện to” vì thế không chỉ kể những chuyện riêng lẻ; triển lãm gợi ra cách những chuyển động nhỏ của đời sống góp phần làm nên chuyển động lớn của cộng đồng.