Quần thể kiến trúc cổ hơn 500 năm tuổi
Trong lịch sử, Văn miếu Mao Điền gắn liền với hoạt động giáo dục và khoa cử của trấn Hải Dương xưa. Dưới thời nhà Mạc, nơi đây từng tổ chức các kỳ thi Hội, góp phần khẳng định vị thế của vùng đất xứ Đông trong nền khoa bảng Việt Nam. Đến năm 1801, Văn miếu trấn Hải Dương được chuyển về Mao Điền và hợp nhất với trường thi Hương của trấn. Ngày nay, di tích là địa chỉ văn hóa, lịch sử tiêu biểu, góp phần lưu giữ và phát huy truyền thống hiếu học của địa phương.
Tổng thể kiến trúc Văn miếu được bố trí theo trục chính từ Văn miếu môn dẫn vào khu vực Tiền tế và Hậu cung, bao quanh là sân vườn và các hạng mục phụ trợ. Không gian bên trong mang nét trang nghiêm, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên.
Trải qua nhiều lần trùng tu, di tích hiện giữ được quần thể kiến trúc hoàn chỉnh gồm cổng chính, hồ nước, tòa nhà lễ chính và khu vực thờ tự phía sau. Hệ thống mái lợp ngói ta trầm mặc, kết hợp với các chi tiết hoa văn chạm khắc hình rồng, mây và hoa lá ở gờ mái, tạo nên không gian vừa trang nghiêm, vừa gần gũi với kiến trúc dân gian.
Nơi lưu giữ bia tiến sĩ và thờ tự các danh nhân
Giá trị nổi bật của di tích không chỉ nằm ở kiến trúc truyền thống mà còn được thể hiện qua hệ thống tư liệu lịch sử và các đối tượng thờ tự. Hiện nay, Văn Miếu Mao Điền là nơi thờ tự Khổng Tử cùng 8 vị danh nhân tiêu biểu của nền văn hóa, giáo dục Việt Nam, gồm: Nhà giáo Chu Văn An; Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi; Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh; Tiến sĩ Phạm Sư Mạnh; Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Trãi; Tiến sĩ Vũ Hữu; Trình Quốc công, Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm; Nghi Ái quan nữ Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ.
Một trong những điểm nhấn đáng chú ý tại Văn miếu Mao Điền là hệ thống bia đá lưu giữ tại khu nhà bia tiến sĩ. Các tấm bia mang giá trị tư liệu lịch sử, phản ánh truyền thống khoa bảng và tinh thần hiếu học của các thế hệ người Việt. Những thông tin được khắc ghi trên bia, cùng nghệ thuật chạm khắc tinh xảo, góp phần lưu giữ dấu ấn về nền giáo dục khoa cử truyền thống, đồng thời làm nổi bật giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục của quần thể di tích.
Trưng bày tranh tư liệu và phát huy giá trị di sản
Để phục vụ khách tham quan và học sinh tìm hiểu lịch sử, bên trong khuôn viên di tích bố trí không gian triển lãm các bức tranh, bản đồ và tư liệu hình ảnh. Các tác phẩm này mô phỏng lại cảnh sĩ tử lều chõng đi thi, không khí trường thi xưa cũng như lễ xướng danh bảng vàng.
Hệ thống tranh ảnh và tư liệu trưng bày tại Văn miếu Mao Điền góp phần tái hiện hoạt động giáo dục, khoa cử trong xã hội phong kiến. Thông qua sự kết hợp giữa không gian kiến trúc truyền thống và nội dung trưng bày trực quan, du khách có thêm điều kiện tìm hiểu về quy trình thi cử xưa, qua đó hiểu rõ hơn vai trò của việc học và truyền thống trọng dụng nhân tài trong lịch sử dân tộc.
Được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2017, Văn miếu Mao Điền ngày nay là điểm đến văn hóa, lịch sử có ý nghĩa, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị di sản, đồng thời giáo dục truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo cho thế hệ trẻ.
