Ông là Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm, nguyên Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Kiên Giang (cũ), nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nông dân tỉnh Kiên Giang, hiện là Chủ tịch Hội Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo tỉnh An Giang, chuyên gia Khởi nghiệp Quốc gia.
Trở về với những trang ký ức tuổi thơ, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm, chia sẻ, ông sinh ra ở vùng đất Huế thơ mộng bên dòng sông Hương êm đềm, cổ kính. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, gia đình ông rời xa xứ Huế trầm mặc đi về Kiên Giang chọn vùng đất Rọc Bà Ke, thuộc Kinh 6, xã Tân Hiệp làm nơi sinh cơ lập nghiệp. Cuộc sống mới nơi đất khách quê người đón chờ gia đình tám miệng ăn bằng vô vàn gian khó. Toàn bộ cơ nghiệp và nguồn sống của cả gia đình chỉ vỏn vẹn trông vào 7.500 m2 ruộng lúa mùa. Thời ấy, kỹ thuật canh tác còn lạc hậu, mỗi năm chỉ làm được duy nhất một vụ lúa. Những tháng ngày sau mùa gặt là thời điểm cái đói, cái nghèo luôn rình rập, bủa vây gia đình đứng trước “bữa no bữa đói”. Để có thêm lương thực, bổ sung chút tinh bột và khoáng chất cho bữa ăn hàng ngày, cả gia đình lại cặm cụi cuốc đất trồng rau, khoai lang, bắp, củ kiệu,... Những củ khoai, củ kiệu,… ấy đã nuôi lớn bao ước mơ của chú bé nghèo xứ Huế.
Nhà nghèo, thiếu ăn nhưng chưa bao giờ chú bé Niệm thiếu ý chí vươn lên. Màn đêm buông xuống phủ đen vùng quê Rọc Bà Ke tịch mịch, khi mọi người ngơi nghỉ sau một ngày lao động mệt nhọc, cậu bé Nguyễn Xuân Niệm lại cặm cụi ngồi bên ngọn đèn dầu leo lét. Đèn dầu tụt tim, khói đen ám vào mặt, xung quanh là tiếng muỗi vo ve như trêu ngươi. Sách vở khi ấy thiếu thốn đủ đường, có được một cuốn sách giáo khoa cũ truyền tay nhau đã là tài sản vô giá. Trong điều kiện thiếu thốn trăm bề, tinh thần hiếu học của người con xứ Huế lại càng bùng cháy dữ dội. Năm nào cậu bé Niệm cũng đạt học sinh giỏi. Đến năm lớp 9 – cuối cấp Trung học cơ sở, ông xuất sắc đạt danh hiệu học sinh giỏi toàn diện. Mùa hè năm 1980 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng. Chú bé Niệm bước vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10, Trường Cấp 3 Tân Hiệp. Không ngoài dự đoán, ông đã đỗ Thủ khoa cùng với 3 học sinh xuất sắc khác – một kỳ tích khiến cha mẹ ông rất vui mừng, hạnh phúc, tự hào và làm nức lòng bà con vùng Rọc Bà Ke ngày ấy. Có được kết quả đáng mừng ấy, đó không chỉ là sự nỗ lực cá nhân ông mà còn có sự động viên, khích lệ của cha mẹ, anh chị em trong nhà trong việc học tập. Kết quả đó là món quà trân quý ông dâng tặng cha mẹ giữa muôn vàn gian khó.
Những năm học phổ thông, cứ mỗi độ hè về, khi bạn bè cùng lứa được vui chơi thì Niệm lại cùng mẹ khăn gói lên Rạch Giá buôn bán để chắt chiu từng đồng phụ giúp gia đình. Hình ảnh cậu học trò nghèo dãi nắng dầm mưa đã trở nên quen thuộc trên khắp các con hẻm Rạch Giá. Có khi cậu quẩy gánh bán khóm ở bến xe Lạc Hồng; có khi lại ngồi co ro bán chanh, ớt bên lề đường Bạch Đằng. Nhưng sâu đậm nhất trong ký ức của Tiến sĩ Niệm có lẽ là những đêm đi bán bánh mì dạo. "Tôi nhớ như in lò bánh mì của anh Lưu Bị nằm sâu trong hẻm 209 đường Ngô Quyền. Tối tối, tôi đến lấy những ổ bánh mì còn nóng hổi đi bán dạo qua khắp các con hẻm, các con đường ở Rạch Giá...". Tiếng rao bánh mì đêm ngọt ngào, ấm áp của cậu học trò xứ Huế âm vang giữa không gian tĩnh mịch. Những năm tháng gian lao ấy không làm nhụt chí, mà ngược lại, đã gọt dũa nên một Nguyễn Xuân Niệm biết quý trọng giá trị của lao động, biết thấu hiểu sự hi sinh của cha mẹ và khắc sâu một niềm tin sắt đá: Chỉ có con đường học tập mới giúp mình và gia đình thoát khỏi nghèo khó.
Thấy con trai vừa học giỏi vừa ngoan ngoãn, đến hè năm lớp 11, gia đình quyết định không để Niệm đi bán hàng dạo nữa mà tập trung tối đa cho việc học để chuẩn bị cho kỳ thi Đại học. Nhận thức được niềm hy vọng vô bờ bến của cha mẹ đối với mình, ông lại càng dốc sức vào ôn luyện.
Bước sang lớp 12, với tư duy logic sắc bén, Nguyễn Xuân Niệm được tuyển chọn vào đội tuyển thi học sinh giỏi Toán cấp tỉnh, rồi xuất sắc lọt vào top 5 học sinh tài năng nhất đại diện cho tỉnh Kiên Giang tham dự Kỳ thi Học sinh giỏi Toán Quốc gia. Năm 1983, ước mơ bước chân vào cổng trường Đại học đã trở thành hiện thực. Nguyễn Xuân Niệm thi đậu vào ngành Y khoa – Trường Đại học Cần Thơ với số điểm cao, xếp hạng Nhì toàn tỉnh Kiên Giang. Những tưởng ước mơ trở thành bác sĩ áo trắng chữa bệnh cứu người đã ở ngay trước mắt, nhưng rồi một biến cố bất ngờ xảy ra. Theo sự phân công và điều động của Ban Tổ chức Chính quyền tỉnh Kiên Giang thời bấy giờ, Nguyễn Xuân Niệm được chuyển sang học ngành Trồng trọt.
Tin như sét đánh ngang tai. Lòng cậu thanh niên trẻ tràn ngập nỗi buồn và sự hụt hẫng. Ước mơ y khoa nuôi dưỡng bấy lâu nay bỗng nhiên vuột khỏi tầm tay. Thấy con trai buồn phiền, người cha kính yêu đã ngồi lại bên ông, chân tình phân tích từng điều được – mất, những kỳ vọng của gia đình và cái sứ mệnh cao cả của người làm nông nghiệp trên vùng đất Kiên Giang còn nhiều gian khó. Thấu hiểu lời cha dạy, Nguyễn Xuân Niệm gạt đi giọt nước mắt nuối tiếc, thu dọn hành lý khăn gói lên Cần Thơ. Ông tự hứa với lòng: Dù ở bất kỳ vị trí nào, đã bước đi là phải tiến về phía trước. Cuộc đời đôi khi đóng lại một cánh cửa, nhưng lại mở ra một hành trình mới đầy hứa hẹn mà lúc đầu ta không hề hay biết.
Bước chân vào Khoa Trồng trọt – Trường Đại học Cần Thơ, các thầy cô giáo nơi đây đã tận tâm, tận lực truyền lửa nhiệt huyết cho ông, đưa ông từ một chàng trai còn bỡ ngỡ trong giảng đường đại học nhanh chóng trở thành một sinh viên ưu tú, từng bước khẳng định mình trong nghiên cứu khoa học và học thuật.
Nhiệt huyết với đồng ruộng, niềm đam mê với cây trồng đã dẫn dắt ông đi xa hơn trên con đường học vấn. Sau khi tốt nghiệp Đại học, ông tiếp tục miệt mài học tập, nghiên cứu chuyên sâu, bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Nông nghiệp (chuyên ngành Bảo vệ thực vật). Nhìn lại chặng đường gian truân đã qua, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm luôn khiêm nhường chia sẻ: "Thành quả của một con người không bao giờ chỉ đến từ riêng bản thân mình. Đó là công ơn sinh thành, nuôi dưỡng và hy sinh vô bờ bến của cha mẹ; là sự tận tâm dạy dỗ, truyền đạt kiến thức và mở đường của thầy cô; là tình cảm, sự động viên, sát cánh của bạn bè, đồng nghiệp và biết bao người đã đồng hành cùng tôi trên mỗi chặng đường." Chính tấm lòng tri ân sâu sắc đó đã trở thành động lực để ông cống hiến không ngừng nghỉ cho nền nông nghiệp tỉnh nhà.
Với tri thức được trang bị bài bản và tâm huyết dành cho nông dân, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm đã trải qua nhiều vị trí công tác quan trọng, từ cán bộ chuyên môn đến Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Kiên Giang (cũ). Ở bất kỳ vị trí nào, ông cũng ghi dấu ấn đậm nét bằng những công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng thực tiễn cao, trực tiếp giải quyết những "nút thắt" của sản xuất nông nghiệp.
Trên đây chỉ là một trong số ít những sáng kiến và công trình của tiến sĩ Niệm. Những công trình nêu trên không chỉ nằm trên giấy hay nằm trong các thư viện khoa học, mà đã trực tiếp bước ra đồng ruộng, làm thay đổi cuộc đời của hàng ngàn hộ nông dân.
Trong khoảng thời gian giữ chức vụ Phó Giám đốc Sở phụ trách Trung tâm KH&CN tỉnh Kiên Giang, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm đã để lại dấu ấn đậm nét về một phong cách quản lý khoa học, dân chủ và sâu sát. Ông cùng Ban Giám đốc Trung tâm luôn bàn bạc kỹ lưỡng, xác định các chỉ tiêu hợp lý, tìm ra các giải pháp khả thi để chỉ đạo thực hiện thắng lợi kế hoạch. Sau mỗi giai đoạn, ông đều tổ chức sơ kết, đánh giá rút kinh nghiệm, điều chỉnh kế hoạch kịp thời, đồng thời áp dụng chính sách "khen thưởng, phê bình đúng nơi, đúng chỗ" để tạo động lực làm việc cho cán bộ.
Đặc biệt, ông không phải là người lãnh đạo "ngồi bàn chỉ tay năm ngón". Ông thường xuyên xuống tận Trung tâm, trực tiếp phân công và hướng dẫn công tác nghiên cứu khoa học. Trong công tác phản biện, xét duyệt đề tài, dự án, phong cách của ông nghiêm túc đến kinh ngạc: Đọc kỹ đề cương và báo cáo; nghiên cứu tỉ mỉ tài liệu liên quan trước khi họp hội đồng; lập dàn bài chi tiết; viết nhận xét cẩn trọng, chặt chẽ; xác minh thực địa, những vấn đề nào còn nghi vấn hoặc chưa rõ, ông đích thân xuống địa bàn kiểm tra thực tế. Chính vì vậy, những bài nhận xét, phản biện của ông luôn đạt chất lượng chuyên môn rất cao, được các thành viên và Chủ tịch Hội đồng đánh giá cao.
Không chỉ là một nhà quản lý giỏi, Tiến sĩ Niệm còn là một người thầy tận tụy. Ông trực tiếp tổ chức nhiều lớp tập huấn, hướng dẫn chuyên môn cho đồng nghiệp, các sở, ngành khi có yêu cầu. Trong giảng dạy, ông áp dụng triết lý "Lấy học viên làm trung tâm" và sáng tạo ra phương pháp Q.A.G (Question - Answer - Gift / Hỏi hay – Trả lời đúng – Có quà). Phương pháp này đã kích thích tối đa tính chủ động, tạo không khí học tập sôi nổi. Ông chia lớp thành từng nhóm nhỏ thảo luận, trình bày để cả lớp đóng góp ý kiến, giúp học viên hiểu sâu và nhớ lâu.
Đối với việc hướng dẫn thạc sĩ và sinh viên nghiên cứu khoa học, ông luôn tuân thủ nguyên tắc: sát sao hỗ trợ chứ không làm giùm. Ông gợi mở vấn đề để học trò suy nghĩ tích cực, năng động. Đặc biệt, trước khi sinh viên bảo vệ chính thức trước Hội đồng nhà trường, ông yêu cầu sinh viên phải báo cáo Powerpoint trước ông ít nhất 3 lần để góp ý, chỉnh sửa tỉ mỉ từng slide, từng câu chữ. Nhờ sự khắt khe đầy tình thương ấy, các học trò của ông luôn tự tin, trả lời lưu loát chất vấn và đạt điểm số rất cao.
Có điều kiện là Tiến sĩ Niệm lại tranh thủ xuống cơ sở để hỗ trợ hoạt động khoa học công nghệ. Mỗi lần xuống địa phương, ông đều in sẵn danh mục các đề tài, dự án cấp tỉnh, cấp nhà nước đã và đang thực hiện tại địa bàn để thông báo cho lãnh đạo cơ sở biết. Nhờ việc thông tin minh bạch này, các cấp chính quyền địa phương và nông dân mới "mắt thấy, tai nghe", mạnh dạn đưa các kết quả nghiên cứu khoa học vào ứng dụng thực tế sản xuất, tạo nên làn sóng đổi mới công nghệ mạnh mẽ ở cơ sở.
Khi phong trào Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo (KNĐMST) mới bắt đầu manh nha tại Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm đã sớm nhận ra đây chính là chìa khóa để bứt phá cho nền kinh tế địa phương. Ông đã phát huy sức mạnh tập thể trong việc xây dựng kế hoạch Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo (KNĐMST) và nhiệt tình triển khai thực hiện.
Dưới sự dẫn dắt của ông, hệ sinh thái KNĐMST tỉnh Kiên Giang (cũ) đã phát triển mạnh mẽ, trở thành mô hình tiêu biểu cho toàn miền Nam. Kiên Giang (cũ) vinh dự trở thành một trong ba tỉnh thành xuất sắc nhất cả nước được vinh danh tại Thủ đô Hà Nội. Ngay sau năm đầu tiên thành lập Hội AISA (Hội Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo thành lập đầu tiên tại Việt Nam), đến năm 2025, Ủy ban nhân dân tỉnh Kiên Giang (cũ) đã trao tặng Bằng khen cho Tập thể Hội và cá nhân Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm với cương vị Chủ tịch Hội.
Từ một cậu bé nghèo lớn lên bên ruộng đồng thiếu thốn, bằng tri thức và nghị lực phi thường, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm đã vươn tầm ra thế giới. Tính đến nay, ông đã vinh dự tham dự các hội nghị, hội thảo khoa học và chương trình tập huấn chuyên sâu tại 24 quốc gia thuộc của 5 châu lục. Mỗi chuyến đi ra nước ngoài, được tiếp xúc với những nền khoa học tiên tiến nhất thế giới là một lần ông mở rộng tầm nhìn để trở về phục vụ quê hương. Nhưng dù đi đến bất kỳ đâu, đứng trong những hội trường sang trọng ở châu Âu hay châu Mỹ, tâm trí ông vẫn luôn đau đớn nhớ về những ngày xưa cũ: nhớ những đêm thức trắng học bài dưới ngọn đèn dầu ám khói, nhớ những mùa hè theo mẹ đi bán bánh mì, bán khóm dạo ở Rạch Giá, nhớ những giọt mồ hôi của cha mẹ trên 7.500 m2 ruộng lúa mùa năm nào. Chính cái "gốc nông dân" ấy đã giữ cho tâm hồn ông luôn khiêm nhường, gần gũi và trăn trở khôn nguôi với đống rơm, gốc rạ quê nhà.
Cả một đời tận tụy cống hiến cho khoa học và sự nghiệp phát triển nông nghiệp, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm đã được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ và nhiều Bằng khen của Ủy ban nhân dân tỉnh Kiên Giang và An Giang, Liên đoàn Lao động tỉnh Kiên Giang, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Trung ương) cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.
Và rồi, mốc son chói lọi nhất trong hành trình khoa học của ông đã đến. Ngày 02 tháng 10 năm 2026 tới đây, trong không khí trang trọng của Lễ tôn vinh do Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tổ chức, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm vinh dự được trao tặng danh hiệu “Nhà khoa học của nhà nông” lần thứ VII năm 2026. Danh hiệu cao quý này không chỉ là sự ghi nhận cho những công trình nghiên cứu xuất sắc, những sáng kiến IoT cải tiến mô hình Lúa - Tôm hay nấm Linh Chi Xuni, mà quan trọng hơn, đây là sự vinh danh một tấm lòng nhiệt thành, một trí tuệ luôn đau đáu hướng về người nông dân. Ông thực sự là một "Nhà khoa học của nhà nông" – người bước ra từ gốc rạ và dùng trí tuệ để làm giàu cho gốc rạ.
Ngắm nhìn Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm ở thời điểm hiện tại – một Chuyên gia Khởi nghiệp Quốc gia, Chủ tịch Hội Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo tỉnh An Giang đầy nhiệt huyết, ít ai hình dung được người đàn ông phong thái lịch lãm ấy từng là cậu bé bán bánh mì đêm trên đường phố Rạch Giá.
Hành trình từ dòng Sông Hương thơ mộng đến xứ Rọc Bà Ke gian khó, rồi vươn ra 24 quốc gia trên thế giới của Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm là một khúc ca đẹp về tinh thần vượt khó của con người Việt Nam. Câu chuyện của ông mang đến một thông điệp vô giá cho thế hệ trẻ hôm nay: Xuất phát điểm không quyết định đích đến, chỉ có sự kiên trì, lòng biết ơn và tri thức mới có thể thay đổi số phận.
Hôm nay, trên những cánh đồng Lúa - Tôm xanh mướt của vùng An Biên, U Minh Thượng,… hay trong những không gian đổi mới sáng tạo tràn đầy năng lượng tại An Giang, bước chân của Tiến sĩ Nguyễn Xuân Niệm vẫn miệt mài gieo những hạt giống tri thức mới. Ông vẫn đang sống, lao động và cống hiến đúng như tâm nguyện trọn đời của mình: Một nhà khoa học chân chính, mãi mãi là "Nhà khoa học của nhà nông".
