Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và Hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển kinh tế – xã hội bền vững đang trở thành yêu cầu mang tính chiến lược. Thực tiễn cho thấy, những cộng đồng biết khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa bản địa, đặc biệt là các làng nghề truyền thống, không chỉ giữ được bản sắc mà còn tạo ra động lực nội sinh cho phát triển lâu dài.
Với lịch sử hình thành lâu đời, Thổ Hà hội tụ đầy đủ các yếu tố cấu thành không gian văn hóa làng cổ vùng Kinh Bắc. Hệ thống di tích như đình Thổ Hà, chùa Thổ Hà (Đoan Minh tự), từ chỉ, cổng làng, các điểm sinh hoạt cộng đồng cùng mạng lưới nhà cổ, ngõ xóm đã tạo nên một chỉnh thể kiến trúc – văn hóa mang giá trị lịch sử, nghệ thuật và xã hội đặc sắc.
Điều đáng chú ý là các di sản vật thể này không tồn tại biệt lập mà gắn chặt với đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng và lao động sản xuất của cư dân. Chính sự gắn kết chặt chẽ giữa không gian cư trú, không gian tín ngưỡng và không gian nghề nghiệp đã tạo nên sức sống bền bỉ cho làng cổ, giúp Thổ Hà vượt qua những biến động của lịch sử để tiếp tục hiện diện một cách sinh động trong đời sống hôm nay.
Trong bối cảnh nhiều nghề thủ công truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, nghề làm bánh đa nem ở Thổ Hà không những được duy trì mà còn phát triển mạnh mẽ, trở thành trụ cột kinh tế của địa phương. Hiện nay, hàng trăm hộ gia đình trong thôn tham gia sản xuất bánh đa nem, tạo việc làm ổn định cho trên một nghìn lao động, góp phần quan trọng vào việc nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và giữ chân lao động tại chỗ. Nghề bánh đa nem Thổ Hà được gìn giữ qua nhiều thế hệ với quy trình sản xuất truyền thống chặt chẽ, từ khâu chọn nguyên liệu, xay bột, tráng bánh, phơi, cắt đến đóng gói. Sản phẩm nổi bật bởi chất lượng ổn định, mỏng, dai, không sử dụng phụ gia hóa học, đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm và phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện đại. Trong quá trình phát triển, người dân đã chủ động tiếp thu tiến bộ khoa học – kỹ thuật, cơ giới hóa một số công đoạn, song vẫn giữ vai trò quyết định của bàn tay và kinh nghiệm người thợ, qua đó bảo đảm tính truyền thống và bản sắc của làng nghề.
Một yếu tố then chốt tạo nên sức sống và sự bền vững của nghề bánh đa nem Thổ Hà chính là vai trò của cộng đồng cư dân – chủ thể sáng tạo và gìn giữ di sản. Nghề được truyền dạy chủ yếu trong phạm vi gia đình, dòng họ, gắn với sinh hoạt thường nhật và mối quan hệ làng xóm. Mỗi gia đình vừa là đơn vị sản xuất, vừa là không gian trao truyền tri thức, kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp. Trong cấu trúc lao động truyền thống ấy, phụ nữ thường đảm nhiệm những công đoạn đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ, trong khi nam giới đảm trách các khâu nặng nhọc hơn. Sự phân công linh hoạt nhưng hài hòa này không chỉ bảo đảm hiệu quả sản xuất mà còn góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng – nền tảng bền vững của văn hóa làng nghề.
Bên cạnh nghề truyền thống, Thổ Hà còn là một trong những làng quan họ tiêu biểu của vùng Kinh Bắc, nơi các giá trị di sản văn hóa phi vật thể như dân ca quan họ, lễ hội truyền thống, trò diễn dân gian, nghệ thuật tuồng cổ vẫn được thực hành và trao truyền trong đời sống cộng đồng. Lễ hội làng không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, nơi các giá trị truyền thống được tái hiện, bồi đắp và lan tỏa. Sự hiện diện đồng thời của di sản vật thể và phi vật thể đã tạo nên bản sắc riêng cho Thổ Hà, giúp làng nghề không chỉ được nhận diện bằng sản phẩm kinh tế mà còn bằng chiều sâu văn hóa – tinh thần.
Những năm gần đây, Thổ Hà từng bước được định hướng trở thành không gian di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Các hoạt động nghiên cứu, khảo sát, hội thảo khoa học và chương trình bảo tồn do các cấp, các ngành triển khai đã góp phần làm rõ giá trị tổng thể của làng, đồng thời đặt nền tảng cho việc xây dựng các mô hình phát triển phù hợp với điều kiện thực tiễn. Tuy nhiên, quá trình phát triển cũng đặt ra không ít thách thức như áp lực môi trường, hạn chế về hạ tầng, nguy cơ thương mại hóa thiếu kiểm soát và mai một tri thức nghề truyền thống. Điều đó đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, trong đó cộng đồng cư dân được xác định là trung tâm, Nhà nước giữ vai trò định hướng và hỗ trợ, còn di sản được nhìn nhận như một nguồn lực cho phát triển.
Thực tiễn từ Thổ Hà cho thấy, bảo tồn di sản không thể tách rời phát triển, và phát triển bền vững chỉ có thể được xây dựng trên nền tảng văn hóa. Khi nghề truyền thống được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, khi người dân được trao quyền và nâng cao nhận thức với tư cách chủ thể di sản, làng nghề không chỉ tồn tại mà còn có khả năng thích ứng và vươn lên trong bối cảnh mới. Thổ Hà vì thế không chỉ là một làng nghề bánh đa nem nổi tiếng của Bắc Ninh, mà còn là một mô hình thực tiễn sinh động, góp phần khẳng định chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước về phát huy giá trị văn hóa dân tộc gắn với phát triển bền vững, đồng thời gợi mở những kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho nhiều làng nghề truyền thống trên cả nước.
