Có những vùng đất không chỉ được nhận diện bằng địa danh trên bản đồ, mà còn bằng lớp lớp ký ức được cộng đồng gìn giữ qua lời kể, nén hương, mùa lễ hội và những dấu tích còn hiện diện trong đời sống hôm nay. Bãi Nguyệt Bàn, xã Cao Đức, tỉnh Bắc Ninh là một vùng đất hấp dẫn du khách.

Có những miền quê, chỉ cần nhắc tên đã gợi lên trong lòng người một vệt nhớ rất sâu. Tiên Lục là một miền quê như thế. Một vùng đất nằm trong không gian Lạng Giang xưa, nay thuộc xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh, nơi mỗi nếp đình, mái chùa, bóng cây, con đường làng dường như đều còn giữ lại hơi thở của thời gian. Ở đó, lễ hội không chỉ là một cuộc vui đầu năm, không chỉ là tiếng trống, tiếng chiêng, cờ lọng, kiệu rước, mà là một cuộc trở về. Trở về với cội nguồn. Trở về với ký ức làng. Trở về với những lớp văn hóa dân gian đã bền bỉ nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ cư dân nơi đây.

Làng Thổ Hà, nay thuộc xã Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh, nằm bên tả ngạn sông Cầu, là một trường hợp tiêu biểu phản ánh sinh động mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển bền vững trong bối cảnh đương đại. Đây không chỉ là một làng nghề nổi tiếng, mà còn là không gian văn hóa – xã hội đặc thù, nơi các giá trị vật thể và phi vật thể đan xen, cộng sinh và được tái tạo liên tục trong đời sống cộng đồng.

Lễ hội bơi chải An Châu gắn bó chặt chẽ với hệ thống tín ngưỡng thờ Thành Hoàng và các vị thủy thần, thần sông, những đấng được nhân dân tôn kính là người che chở cho làng nước, phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống bình yên. Trong tâm thức dân gian, mỗi cuộc bơi chải không đơn thuần là một cuộc tranh tài trên sông, mà là dịp để cộng đồng dâng lễ, trình báo với thần linh, tái hiện công lao của các bậc tiền nhân, đặc biệt là các tướng lĩnh, nghĩa quân từng gắn bó với vùng đất này trong lịch sử chống ngoại xâm.

Lẩu Then – hay lễ “lên lầu” – là một trong những nghi lễ văn hoá tâm linh tiêu biểu và cổ xưa nhất của cộng đồng người Tày vùng Sơn Động, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Từ hàng trăm năm nay, nghi lễ này vẫn được thực hành đều đặn, gần như không có sự đứt đoạn, trở thành một biểu tượng quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Tày ở địa phương.