Kinh tế di sản - xu thế phát triển mới
Trong bối cảnh phát triển hiện nay, tư duy về văn hóa đã có bước chuyển quan trọng. Các giá trị truyền thống không còn chỉ được tiếp cận dưới góc độ bảo tồn mà được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển, trở thành một bộ phận của nguồn lực tăng trưởng. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng lần đầu tiên xác lập yêu cầu “Bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa gắn với phát triển kinh tế di sản”1, đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lãnh đạo về văn hóa. Nếu trước đây trọng tâm là gìn giữ các giá trị truyền thống thì nay yêu cầu đặt ra là khai thác hiệu quả các giá trị đó để tạo động lực phát triển, vừa bảo tồn di sản, vừa nâng cao chất lượng cuộc sống và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.
Thực chất, kinh tế di sản là việc chuyển hóa các giá trị văn hóa và di sản thành sản phẩm, dịch vụ và hoạt động kinh tế có giá trị gia tăng trên cơ sở bảo đảm tính nguyên gốc, tính xác thực và bản sắc của di sản. Hiệu quả của mô hình này không chỉ được phản ánh qua doanh thu hay giá trị sản phẩm mà còn ở khả năng tạo việc làm, nâng cao thu nhập, củng cố bản sắc cộng đồng, tăng cường gắn kết xã hội, quảng bá hình ảnh địa phương và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Đối với Cao Bằng, lợi thế phát triển kinh tế di sản bắt nguồn từ sự phong phú của bản sắc văn hóa và con người địa phương. Sự giao thoa của nhiều cộng đồng dân tộc đã tạo nên hệ giá trị đặc sắc, thể hiện qua ngôn ngữ, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống, ẩm thực và nghệ thuật. Những giá trị ấy gắn bó mật thiết với lịch sử hình thành cộng đồng và điều kiện sinh tồn của cư dân miền núi. Trong hệ giá trị đó, con người Cao Bằng vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là lực lượng gìn giữ và trao truyền văn hóa qua nhiều thế hệ. Khi được khai thác theo hướng bền vững, có tổ chức và gắn với đổi mới sáng tạo, các giá trị văn hóa sẽ trở thành động lực quan trọng, góp phần định vị không gian phát triển của tỉnh trong tiến trình Hội nhập và chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Trên nền tảng đó, tỉnh đã và đang từng bước đưa các giá trị văn hóa vào chuỗi hoạt động kinh tế, nhất là trong các lĩnh vực du lịch, nghề thủ công truyền thống, sản phẩm đặc sản và dịch vụ trải nghiệm. Từ đó, tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập và phát triển cộng đồng, đồng thời, tăng cường liên kết xã hội, mở rộng sinh kế cho người dân.
Bản sắc văn hoá và vẻ đẹp con người nơi địa đầu Tổ quốc
Nằm ở địa đầu Đông Bắc của Tổ quốc, Cao Bằng là vùng đất mang đậm dấu ấn lịch sử cách mạng, là “phên giậu” vững chắc nơi biên cương phía Bắc, đồng thời là vùng đất “địa linh nhân kiệt”, nơi sản sinh anh hùng dân tộc và chứa đựng kho tàng văn hoá đặc sắc. Với hơn 95% dân cư là đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ... Bản sắc văn hoá Cao Bằng hình thành một không gian văn hoá đa dạng nhưng thống nhất, được nuôi dưỡng, bồi đắp từ nền tảng cộng đồng các dân tộc cùng sinh sống lâu đời, trong đó, văn hoá miền núi, văn hoá dân tộc thiểu số và văn hoá biên cương hoà quyện chặt chẽ, tạo nên đặc trưng văn hoá, con người của vùng đất có truyền thống lịch sử 527 năm xây dựng và phát triển này.
Được ví như “Viên ngọc xanh” của vùng Đông Bắc, Cao Bằng sở hữu hệ thống tài nguyên di sản phong phú và giàu giá trị. Toàn tỉnh hiện có 271 di tích, trong đó có 103 di tích được xếp hạng, gồm 03 di tích quốc gia đặc biệt, 26 di tích quốc gia, 74 di tích cấp tỉnh, cùng 02 bảo vật quốc gia và trên 2000 di sản văn hoá phi vật thể, trong đó 10 di sản được ghi danh cấp quốc gia. Tiêu biểu là “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Bên cạnh di sản văn hoá, Cao Bằng còn sở hữu hệ thống di sản thiên nhiên độc đáo với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non Nước Cao Bằng, Thác Bản Giốc, Động Ngườm Ngao, Hồ Thăng Hen, Núi Mắt Thần cùng nhiều khu bảo tồn thiên nhiên có giá trị đa dạng sinh học cao.
Sự kết hợp hài hoà giữa hệ thống di sản vật thể và phi vật thể cùng những giá trị văn hoá ấy vẫn đang được cộng đồng giữ gìn, thực hành và phát huy, tạo nên nguồn tài nguyên văn hoá đặc sắc của Cao Bằng. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các ngành công nghiệp văn hoá, du lịch, làng nghề, sản phẩm bản địa và các mô hình kinh tế sáng tạo, từng bước chuyển hoá giá trị văn hoá từ nguồn lực thành động lực phát triển kinh tế di sản theo hướng bền vững.
Nếu di sản văn hoá là nguồn tài nguyên thì con người chính là yếu tố quyết định sức sống của di sản. Trong quá trình cộng cư, đấu tranh bảo vệ biên cương và lao động sản xuất, các cộng đồng dân tộc ở Cao Bằng đã vun đắp nên những phẩm chất tốt đẹp như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường, đức tính cần cù, sáng tạo, sự chân thành và lòng hiếu khách. Những phẩm chất ấy được hun đúc từ điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, từ truyền thống lịch sử đấu tranh bảo vệ lãnh thổ và quá trình thích ứng lâu dài với môi trường miền núi, trở thành nguồn lực nội sinh quý giá cho sự phát triển của địa phương.
Đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động là một nét đẹp nổi bật của con người Cao Bằng. Từ sản xuất nông nghiệp trên địa hình miền núi đến việc giữ gìn phát triển các nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, nhuộm chàm, làm đường phên, rèn đúc dụng cụ sinh hoạt, chế tác thủ công mỹ nghệ, chế biến nông sản..., người dân đã không ngừng sáng tạo để thích ứng với điều kiện tự nhiên và tạo ra những sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hoá địa phương. Đây chính là nguồn lực quan trọng để phát triển các sản phẩm OCOP, sản phẩm văn hoá, làng nghề, du lịch cộng đồng và kinh tế sáng tạo.
Trong quá trình phát triển kinh tế di sản, con người Cao Bằng vừa là chủ thể sáng tạo, giữ gìn và trao truyền các giá trị văn hoá, vừa là lực lượng trực tiếp khai thác, phát huy giá trị di sản phục vụ sự phát triển. Tinh thần đoàn kết, ý thức bảo tồn, sự thân thiện, mến khách cùng bản lĩnh và khát vọng vươn lên của người dân địa phương đã và đang trở thành lợi thế cạnh tranh đặc sắc, góp phần chuyển hoá những giá trị văn hoá truyền thống thành nguồn lực phát triển kinh tế bền vững, xây dựng hình ảnh Cao Bằng trở thành điểm đến hấp dẫn, giàu bản sắc của vùng Đông Bắc và cả nước.
Từ bảo tồn di sản đến hình thành động lực phát triển
Mặc dù thuật ngữ "kinh tế di sản" chưa được đề cập trực tiếp trong các văn kiện trước đây, song nhiều chủ trương và kết quả triển khai của tỉnh Cao Bằng đã thể hiện rõ tư duy gắn kết giữa bảo tồn di sản với phát triển kinh tế. Đây là bước chuyển từ cách tiếp cận coi di sản chủ yếu là đối tượng gìn giữ sang xem di sản như một nguồn lực phục vụ phát triển. Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Cao Bằng lần thứ XIX xác định nhiệm vụ trọng tâm: “Bảo tồn và phát huy đậm đà bản sắc, giá trị văn hoá truyền thống đa dạng, phong phú, độc đáo của các dân tộc trong tỉnh gắn với phát triển du lịch”2. Trên cơ sở đó, nhiều chương trình, đề án và kế hoạch được ban hành, từng bước cụ thể hóa chủ trương của Đảng và tạo chuyển biến rõ nét trong thực tiễn.
Các giá trị di sản vật thể và phi vật thể được quan tâm bảo tồn, tôn tạo và phát huy. Hệ thống di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh được đầu tư tu bổ; tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghệ thuật trình diễn dân gian, phong tục, tập quán và tri thức bản địa được nghiên cứu, phục dựng, đưa trở lại đời sống cộng đồng. Những làn điệu Then, sli, lượn; các lễ hội truyền thống như Tranh đầu pháo, Nàng Hai, Lồng Tồng; nghề dệt thổ cẩm cùng kho tàng ẩm thực đặc sắc đã trở thành nguồn tư liệu quý để phát triển sản phẩm văn hóa và du lịch mang bản sắc riêng của Cao Bằng. Đây vừa là cơ sở gìn giữ bản sắc các dân tộc, vừa mở rộng không gian phát triển du lịch, giáo dục truyền thống và quảng bá hình ảnh địa phương.
Trong quá trình đó, cộng đồng được xác định là chủ thể của bảo tồn và khai thác di sản. Nhiều mô hình du lịch cộng đồng tại Khổi Ky, Hoài Khao, Phja Thắp, Khuổi Khon, Pác Rằng, Bản Giuồng... được xây dựng trên nền tảng văn hóa bản địa, gắn với kiến trúc truyền thống, nghề thủ công và tri thức dân gian. Các làng nghề như làm hương, giấy bản, miến dong, nghề rèn tiếp tục được duy trì, tạo doanh thu từ 30 đến 50 tỷ đồng mỗi năm. Việc gìn giữ không gian văn hóa vì thế gắn chặt với tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và khuyến khích người dân chủ động tham gia bảo tồn di sản.
Bên cạnh bảo tồn, tỉnh từng bước hoàn thiện cơ sở khoa học và hạ tầng phục vụ phát triển. Nhiều đề tài nghiên cứu về Công viên địa chất, tài nguyên du lịch và phát triển du lịch cộng đồng đã cung cấp luận cứ cho công tác quy hoạch, quản lý và khai thác di sản. Danh mục 102 dự án kêu gọi đầu tư, trong đó có 16 dự án thuộc lĩnh vực du lịch, thương mại và dịch vụ, cùng việc hoàn thành Bảo tàng tỉnh, tu bổ Địa điểm lưu niệm đồng chí Hoàng Đình Giong, xây dựng Phố đi bộ ven sông Bằng... đã tạo thêm điều kiện để nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong phát triển kinh tế - xã hội.
Những hoạt động này đã tạo động lực cho ngành du lịch phát triển mạnh mẽ. Giai đoạn 2021-2025, Cao Bằng đón khoảng 7,8 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt khoảng 5.500 tỷ đồng, đóng góp trên 5% GRDP của tỉnh, cao gấp ba lần giai đoạn 2016-2020³. Hệ thống cơ sở lưu trú và dịch vụ tiếp tục được mở rộng; các loại hình du lịch trải nghiệm, du lịch nông nghiệp, du lịch thể thao mạo hiểm, kinh tế ban đêm và không gian văn hóa ngày càng đa dạng. Khoảng 7.200 lao động có việc làm trực tiếp trong lĩnh vực du lịch, đồng thời nhiều cơ hội sinh kế mới được mở ra cho người dân ở các vùng có di sản.
Nguồn nhân lực cũng được tỉnh quan tâm nâng cao. Hàng trăm lao động trong ngành du lịch được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn; hàng nghìn người dân được tập huấn về phát triển du lịch cộng đồng và bảo tồn văn hóa truyền thống. Nhờ đó, nhận thức về vai trò của di sản trong phát triển kinh tế - xã hội từng bước được nâng lên, tạo sự đồng thuận và tham gia tích cực của cộng đồng.
Hoạt động quảng bá và xúc tiến du lịch có nhiều đổi mới theo hướng hiện đại. Cao Bằng tổ chức nhiều sự kiện quy mô lớn như Ngày hội Du lịch Non Nước Cao Bằng, Lễ hội Du lịch thác Bản Giốc với màn đồng diễn hát Then, đàn tính của 1.000 người, Hội nghị Quốc tế Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Giải đua SUP mở rộng trên sông Bằng và chương trình nghệ thuật Chạm vào dòng chảy hòa bình... Tỉnh đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số thông qua Cổng Du lịch thông minh, nền tảng thực tế ảo (VR), hệ thống thông tin và mạng xã hội. Những hoạt động này góp phần nâng cao hình ảnh Cao Bằng trên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế, đồng thời lan tỏa các giá trị văn hóa đặc sắc của địa phương.
Nhìn tổng thể, những kết quả đạt được cho thấy tư duy phát triển của tỉnh đã có bước chuyển rõ rệt: từ khai thác riêng lẻ từng giá trị di sản sang tiếp cận di sản như một hệ nguồn lực phục vụ tăng trưởng bền vững; từ bảo tồn đơn thuần sang kết hợp hài hòa giữa bảo tồn với phát triển; từ vai trò hỗ trợ của văn hóa sang từng bước khẳng định văn hóa và con người là nền tảng, cộng đồng là chủ thể và di sản là nguồn lực phát triển.
Tinh thần đó tiếp tục được khẳng định trong Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Cao Bằng lần thứ XX với mục tiêu " Tập trung xây dựng con người Cao Bằng phát triển toàn diện, thấm nhuần tinh thần dân tộc, bản sắc quê hương cội nguồn cách mạng, trở thành động lực quan trọng, sức mạnh nội sinh thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh bền vững”4. Cùng với đó, Chương trình hành động số 14-CTr/TU ngày 20/5/2026 triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa và di sản gắn với phát triển du lịch, dịch vụ và kinh tế di sản. Đây là sự kế thừa và phát triển nhất quán trong tư duy của tỉnh: lấy văn hóa và con người làm nền tảng, di sản làm nguồn lực, tạo động lực mới cho tăng trưởng và nâng cao vị thế của Cao Bằng trong giai đoạn phát triển mới.
Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình phát triển kinh tế di sản vẫn đứng trước không ít khó khăn. Nguồn lực dành cho bảo tồn còn hạn chế; một số di sản có nguy cơ mai một; chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu; liên kết giữa bảo tồn với phát triển kinh tế chưa tạo được chuỗi giá trị bền vững; số hóa di sản còn chậm, trong khi nhiều sản phẩm và dịch vụ dựa trên di sản chưa có sức cạnh tranh cao. Đây là những điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ để văn hóa và con người thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, tạo động lực cho phát triển kinh tế di sản và phát triển bền vững.
Chuyển hóa bản sắc văn hóa và con người Cao Bằng thành nguồn lực phát triển kinh tế di sản
Để hiện thực hóa chủ trương của Đảng về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển kinh tế di sản, đồng thời khắc phục những hạn chế đang đặt ra, Cao Bằng cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp về nhận thức, thể chế, nguồn lực và tổ chức thực hiện, bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu bảo tồn với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Thứ nhất, đổi mới nhận thức và tư duy phát triển về kinh tế di sản. Cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng, xác định văn hóa và con người không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng của phát triển. Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của các cấp ủy, chính quyền, doanh nghiệp và Nhân dân về giá trị của di sản đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững. Đồng thời, đổi mới phương thức truyền thông, phát huy hiệu quả báo chí, hệ thống thông tin cơ sở và các nền tảng số để lan tỏa giá trị văn hóa, quảng bá hình ảnh đất và người Cao Bằng.
Thứ hai, hoàn thiện cơ chế, chính sách và huy động hiệu quả các nguồn lực cho phát triển kinh tế di sản. Tiếp tục ưu tiên đầu tư cho công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa. Đẩy mạnh xã hội hóa, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng tham gia đầu tư, khai thác di sản theo hướng hài hòa giữa lợi ích kinh tế và trách nhiệm bảo tồn, bảo đảm người dân thực sự trở thành chủ thể và là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển.
Thứ ba, phát triển sản phẩm và chuỗi giá trị dựa trên nền tảng di sản. Đẩy mạnh số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, nghiên cứu và quảng bá; khuyến khích phát triển các sản phẩm văn hóa, quà tặng lưu niệm, sản phẩm OCOP, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực, nghệ thuật biểu diễn và các dịch vụ trải nghiệm mang bản sắc địa phương. Chú trọng phát triển làng nghề, làng văn hóa và du lịch cộng đồng theo hướng chuyên nghiệp, hình thành chuỗi giá trị gắn kết giữa bảo tồn di sản với nâng cao thu nhập và cải thiện sinh kế cho người dân.
Thứ tư, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Quan tâm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý văn hóa, nghệ nhân, văn nghệ sĩ, hướng dẫn viên du lịch và lực lượng lao động tại cộng đồng; có chính sách tôn vinh, hỗ trợ nghệ nhân và người có uy tín trong bảo tồn, truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống. Đồng thời, xây dựng đội ngũ nhân lực có năng lực quản trị, kinh doanh, ứng dụng công nghệ và ngoại ngữ, đáp ứng yêu cầu phát triển du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa trong bối cảnh hội nhập.
Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa và du lịch. Từng bước xây dựng hệ sinh thái văn hóa số với cơ sở dữ liệu đồng bộ về di sản, lễ hội, nghệ nhân, làng nghề, sản phẩm văn hóa và điểm đến du lịch; phát triển bảo tàng số, thư viện số, không gian trải nghiệm số và các nền tảng quảng bá trực tuyến. Khuyến khích ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo và các công nghệ số nhằm nâng cao trải nghiệm của du khách, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường và gia tăng giá trị của sản phẩm văn hóa.
Thứ sáu, phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới. Tập trung khai thác hiệu quả những lĩnh vực có lợi thế như du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, thủ công truyền thống, ẩm thực, mỹ thuật, nhiếp ảnh, nghệ thuật biểu diễn và các sản phẩm sáng tạo gắn với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non Nước Cao Bằng, hệ thống di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh và bản sắc văn hóa các dân tộc. Đồng thời, tăng cường liên kết giữa du lịch với nông nghiệp, thương mại, dịch vụ và các ngành kinh tế khác để hình thành chuỗi giá trị bền vững, nâng cao giá trị gia tăng và mở rộng cơ hội sinh kế cho người dân.
Phát huy bản sắc văn hóa và giá trị con người là lựa chọn chiến lược để Cao Bằng tạo lập động lực tăng trưởng mới trên nền tảng nguồn lực nội sinh. Di sản chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi được khai thác bằng tư duy kinh tế, quản trị hiện đại và chuyển đổi số; người dân giữ vai trò trung tâm trong bảo tồn, sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa. Với định hướng đó, kinh tế di sản sẽ từng bước trở thành trụ cột của nền kinh tế, tạo nền tảng để Cao Bằng phát triển nhanh, bền vững, giữ vững bản sắc và nâng cao vị thế trong giai đoạn phát triển mới./.
Tài liệu trích dẫn
Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, tr.97, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, H.2026.
2 Tỉnh uỷ Cao Bằng: Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Cao Bằng XIX, nhiệm kỳ 2020 - 2025, tr.135.
3 Tỉnh ủy Cao Bằng: Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Cao Bằng XX, nhiệm kỳ 2025 - 2030, tr.16
4 Tỉnh ủy Cao Bằng: Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Cao Bằng XX, nhiệm kỳ 2025 - 2030, tr.119.
