Kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước
Ngày 28/4/2026, tôi đăng trên trang Facebook cá nhân bài viết “Người luật sư làm tê liệt bộ máy cảnh sát Sài Gòn trước ngày 30/4/1975”.
Bài đăng vào buổi sáng có 7.800 lượt xem. Gần trưa, một người bạn cựu chiến binh tên Sơn, hiện sống tại Thành phố Hồ Chí Minh, gọi điện cho tôi:
“Anh Thành Đô, em sinh hoạt cùng Câu lạc bộ Truyền thống kháng chiến (TTKC) với chú Bảy Mạnh. Em chỉ biết chú là luật sư. Sáng nay đọc bài trên trang của anh, em mới biết chú Bảy Mạnh từng là Chuẩn tướng, Chỉ huy trưởng Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định trước ngày 30/4/1975.
Anh cho em số nhà của chú. Chiều nay, em mang bài của anh qua cho chú Bảy Mạnh đọc, xem có đúng không.”
Tôi trả lời Sơn:
“Luật sư Triệu Quốc Mạnh ở số nhà 208 Nguyễn Tri Phương, phường Vườn Lài, Thành phố Hồ Chí Minh, chú nha.”
Khoảng 14 giờ ngày 28/4/2026, Sơn gọi video cho tôi và nói ngay:
“Em đang ở nhà chú Bảy Mạnh đây. Em đưa bài viết về chú cho chú xem. Chú bảo nội dung đúng như vậy.”
Qua màn hình, tôi thấy chú Bảy Mạnh cao lớn, cởi trần, giơ tay chào rồi nói:
“Xin chào! Bữa nào vào Sài Gòn, qua tui kể cho mà nghe. Tai tui giờ không nghe rõ. Anh cứ gửi lại số điện thoại của tôi qua anh Sơn. Tôi không xài di động. Lúc nào rảnh, tôi gọi cho anh.”
Tôi đùa: “Chú Bảy còn trẻ, khỏe lắm. Cháu gọi bằng anh cho thân thiện.”
Khoảng 17 giờ, khi tôi đang đi thể dục, điện thoại trong túi reo lên. Tôi nhấc máy và nghe thấy tiếng chú Bảy. Chú bảo:
“Ghi lại số tôi đây. Khi nào vào Sài Gòn, gặp nhau.”

Chiều 20/9/2026, tôi bay từ Thanh Hóa vào Thành phố Hồ Chí Minh. Đến nơi, tôi gọi cho Sơn:

“Chú kết nối với chú Bảy. Sáng mai anh em mình đến gặp chú tại văn phòng nha.”

Một lúc sau, Sơn gọi lại: “Chú Bảy đồng ý gặp, nhưng phải 8 giờ vì buổi sáng chú đi bơi.”

Đúng 8 giờ sáng hôm sau, tôi có mặt tại văn phòng luật sư của chú Bảy Mạnh (Triệu Quốc Mạnh). Cụ giơ tay chào rồi mới bắt tay tôi. Tôi giới thiệu lại tên tuổi, xem cụ còn nhớ không.

“Chú Bảy, con đây.”

“Ừ, nhớ rồi. Uống gì?”

“Con uống cà phê.”

“Để tui đi pha. Tui không uống cà phê ngoài.”

Trong lúc chờ cà phê tí tách nhỏ giọt…

Chúng tôi ngồi lắng nghe từng câu chuyện cụ kể…

“15 giờ ngày 28/4/1975, Dương Văn Minh nhậm chức Tổng thống Việt Nam Cộng hòa… Luật sư Triệu Quốc Mạnh (đảng viên của ta ở bộ phận Trí vận) được Dương Văn Minh giao chức vụ Chỉ huy trưởng Nha Cảnh sát Đô thành…” — theo *Lịch sử Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh 1930–1975*, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, 2015.

Triệu Quốc Mạnh sinh năm 1941 tại tỉnh Trà Vinh, thời Pháp thuộc. Cuối năm 1945, sau khi Nhật đầu hàng và Pháp quay trở lại Đông Dương, ông cùng bố mẹ từ quê Trà Vinh lên định cư tại Sài Gòn.

Tốt nghiệp Đại học Luật khoa Sài Gòn, ông Mạnh tiếp tục học tiến sĩ kinh tế. Năm 23 tuổi, ông được bổ nhiệm, trở thành thẩm phán trẻ nhất trong ngành tư pháp Sài Gòn. Cùng thời gian này, ông được giới thiệu vào Ban Trí vận Mặt trận Sài Gòn – Gia Định. Đây là “lực lượng thứ ba”, quy tụ trí thức yêu nước thuộc mọi thành phần, với mục tiêu hòa hợp dân tộc, sớm thống nhất đất nước.

Năm 1966, ông Mạnh được kết nạp Đảng, hoạt động tự do “như một trí thức tiến bộ có tinh thần yêu nước theo hướng hòa giải dân tộc”. Cũng năm đó, ông được bổ nhiệm làm thẩm phán hàng thứ ba trong số chín thẩm phán của tư pháp Sài Gòn. Năm 1971, ở tuổi 30, ông được thăng lên Đệ nhất Phó biện lý của Tòa Sài Gòn – Gia Định.

Bất ngờ được “cất nhắc”

Năm 1970, khi từ Thái Lan về nước, nhằm tạo cho mình một hậu thuẫn chính trị về sau, Dương Văn Minh đã nhanh chóng gần gũi với Hội Luật sư do luật sư Trần Ngọc Liễng làm Tổng Thư ký và Triệu Quốc Mạnh làm Phó Tổng Thư ký.

“Chính bởi mối quan hệ thân quen từ hồi đó mà sau này, khi được luật sư Trần Ngọc Liễng giới thiệu, hai tuần trước khi lên làm Tổng thống, Dương Văn Minh đã đưa tôi vào nội các Chính phủ Việt Nam Cộng hòa. Anh em dân biểu đối lập tán thành, tín nhiệm tôi. Mặc dù lúc đó Nguyễn Văn Thiệu vẫn chưa chịu từ chức, nhưng trước xu thế cấp bách của thời cuộc, bởi sự nguy ngập về quân sự, ông Minh đã chuẩn bị trước và biết chắc mình sẽ lên thay chức Tổng thống. Tôi còn nhớ, khi đang ngồi ở Tòa Gia Định, Giáo sư An Cư đến nói với tôi: ‘Chắc chắn trong tình hình hiện nay, ông Minh sẽ lên làm Tổng thống và ông ấy sẽ mời anh giữ vị trí chỉ huy cảnh sát’”, ông Mạnh kể.

Bất ngờ với lời mời này, ông Mạnh xin có thời gian suy nghĩ, mục đích là để xin ý kiến Mặt trận. Ông nghĩ, nếu đã nhận lời thì phải làm; còn nếu cấp trên không cho nhận lời thì phải rút ông đi nơi khác, không để ở Sài Gòn nữa. Ông tìm gặp Thủ trưởng Tám Cần để nghe chỉ đạo. Tuy nhiên, lúc này ông không thể liên lạc được với ai trong Ban Trí vận, ngoài người bạn là kỹ sư Dương Văn Đại. Tình thế cấp bách và biết đây là việc làm có lợi cho cách mạng, ông đã tự quyết định nhận lời.

Ông Mạnh kể, ngày 28/4/1975, tại buổi trình diện Chính phủ ở Dinh Hoa Lan, phòng họp nội các lúc đó có khoảng 25 người. Khi ông xuất hiện, Dương Văn Minh bảo ông đến ngồi gần.

“Dương Văn Minh trao cho tôi tờ giấy có ghi ba dòng: Tổng nha Cảnh sát, Đô trưởng Đô thành, Bộ Chỉ huy Cảnh sát Sài Gòn. Tôi liền đánh dấu vào dòng ghi chữ ‘Bộ Chỉ huy Cảnh sát Sài Gòn’ vì nghĩ rằng lực lượng này mới quan trọng đối với Chính phủ Việt Nam Cộng hòa. Nếu chúng bị tê liệt thì Chính phủ cũng không còn gì”, ông Mạnh nhớ lại.

Lập tức, Dương Văn Minh chỉ đạo thuộc cấp là Trung tướng Mai Hữu Xuân gọi điện cho Đại tá Lâm Chính Nghĩa, lúc này là Phó Chỉ huy trưởng Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định, chỉ thị: “Dương Văn Minh quyết định mời luật sư Triệu Quốc Mạnh thay tướng Trang Sĩ Tấn đã di tản. Anh đưa anh Mạnh về giới thiệu với đơn vị”.

Ông Mạnh biết, làm Chỉ huy trưởng Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định là điều không dễ. Nếu đưa một người trong giới cảnh sát hoặc quân đội lên làm chỉ huy thì được, nhưng đưa một luật sư lên làm chỉ huy cảnh sát là chuyện mới. Tuy nhiên, ông nghĩ Dương Văn Minh đã có dụng ý riêng khi dùng người hiểu luật pháp, cách xét xử và giải quyết tình huống để chỉ huy cảnh sát. Vậy là luật sư Triệu Quốc Mạnh trở thành Chuẩn tướng và bắt tay vào công việc chấn chỉnh hàng ngũ Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định.

Vô hiệu hóa lực lượng cảnh sát

Ông Mạnh chia sẻ, ngồi vào bộ máy chỉ huy của Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định là phải chấp nhận mọi rủi ro. Đây là bộ máy cực kỳ nhạy bén với chiến tranh, được đào tạo từ thời chính quyền Pháp đến Mỹ, có sức chiến đấu giống như quân đội.

Sau khi Nguyễn Văn Thiệu từ chức, Trần Văn Hương tạm nắm quyền hành trước khi chuyển giao cho Dương Văn Minh và ra sức kích động các lực lượng phản kháng dữ dội. Chiến sự ở Sài Gòn khi đó rất khó lường. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã suy yếu nhưng vẫn còn một lực lượng chống trả quân cách mạng đến cùng.

Ngày 28/4/1975, năm cánh quân của ta áp sát Sài Gòn. Quân ngụy đang tập trung lực lượng cố thủ. Bên cạnh việc một số tướng, tá, chỉ huy đã đào tẩu, vẫn còn những chỉ huy đơn vị đề nghị người đứng đầu Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định chi viện, điều binh. Thời điểm đó, lực lượng cảnh sát Sài Gòn còn 17.000 quân, bố trí khắp 11 quận nội thành và bảy quận ngoại thành.

Dù là người chỉ huy cao nhất của Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định, ông Mạnh lúc đó như ngồi trên đống lửa, bởi nếu để các sĩ quan khác nghi ngờ, ông sẽ gặp nguy hiểm ngay. Ông Mạnh cho biết, đây là lực lượng cảnh sát tác chiến; phải có phong cách của một người chỉ huy quân sự thì mới chỉ huy được. “Khẩu khí, ngôn ngữ, cách ra lệnh phải theo phong cách quân sự mới có được cái uy để chúng nghe mình, tránh những nghi ngờ.”

Với kinh nghiệm hơn mười năm làm luật sư, thẩm phán và tiếp xúc nhiều với cảnh sát, ông Mạnh cũng hiểu về đơn vị này. Lực lượng cảnh sát có một bộ máy rất nhạy bén: lệnh ra là phải làm, không có thảo luận. Khi nắm quyền chỉ huy, ông suy nghĩ phải làm sao để mệnh lệnh đưa ra vừa đúng ý đồ của mình, đúng với mục tiêu của cách mạng, vừa hài hòa với ý đồ của chính quyền Sài Gòn và các lực lượng chính trị khác tại thành phố.

Ngày 29/4/1975, luật sư Triệu Quốc Mạnh, lúc này đã là Chuẩn tướng, đến Bộ Chỉ huy lực lượng Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định, bắt đầu công việc mới. Gặp các sĩ quan chỉ huy dưới quyền, ông lớn giọng tuyên bố: “Tôi đến nhận nhiệm vụ Chỉ huy trưởng ở đây và tôi cũng là một bộ phận trong đoàn thương thuyết của Dương Văn Minh”.

Ông Mạnh tự bịa ra việc thương thuyết đã đạt kết quả 60%, bởi theo ông, nếu nói con số lớn hơn, họ không tin; còn thấp quá thì họ không ủng hộ. “Phải làm cho họ tin mình thì mới chỉ huy được.”

Chuẩn tướng Triệu Quốc Mạnh ra lệnh cho toàn bộ lực lượng cảnh sát phải bày tỏ thiện chí với Cộng sản để thuận lợi cho việc thương thuyết. Ông suy tính phải thả hết tù chính trị, nhưng thả rồi thì không được để họ bị bắt lại. Muốn không ai bị bắt lại, phải giải thể toàn bộ F — một lực lượng cảnh sát đặc biệt được trang bị mạnh cả về vũ khí và phương tiện, chuyên đi bắt cán bộ cách mạng.

Giải thể toàn bộ F đồng nghĩa với việc Cảnh sát Sài Gòn – Gia Định mất đi một cánh tay đắc lực. Sau đó, ông Mạnh lấy danh sách 150 tù chính trị đang bị giam giữ, trực tiếp đến các nhà tù để thả người. Từ đài chỉ huy cảnh sát, ông liên tục thông báo các đơn vị án binh bất động, không được nổ súng trước để tạo thiện chí với quân cách mạng. Nếu bắt được Cộng sản thì phải dẫn đến ông để giải quyết, tuyệt đối không được tự ý hành động.

Tình hình chiến sự ngày càng xấu đi đối với chính quyền Sài Gòn. Hiểu các sĩ quan, binh lính dưới quyền đang rất sốt ruột, lo lắng cho gia đình, Chuẩn tướng cho phép họ trở về nhà. Đêm cuối cuộc chiến, để bảo đảm tính mạng, ông không về nhà mà đến ở chỗ khác. Ngày quân giải phóng tiến vào Sài Gòn, các đồn cảnh sát không có một tiếng súng.

Sau ngày thống nhất đất nước, thân phận thật của luật sư Triệu Quốc Mạnh được xác nhận và ông bắt đầu cuộc sống mới. Được cất cử vào nhiều vị trí trong chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh nhưng ông từ chối. Ông làm bào chữa viên nhân dân vì đúng chuyên môn. Sau này, ông tham gia Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và hiện là thành viên Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh.

Cuối buổi nói chuyện, tôi hỏi thêm chú Bảy:

“Chú Bảy có mấy người con? Hiện nay chú ở cùng con trai hay con gái ạ?”

Chú thoáng buồn, chậm rãi nói: “Tôi chỉ có một cô con gái, năm nay 60 tuổi, nối nghiệp cha, cũng là luật sư. Bà nhà tôi mất năm 2000. Lúc hoạt động cách mạng, tôi sợ bị lộ, bị tử hình thì khổ vợ con nên không sinh thêm. Chỉ có mình nó nên tui cũng buồn…” Chú thở dài. Tôi không hỏi thêm chuyện riêng của chú nữa.

Tôi hỏi: “Chú còn cuốn sách *Hồi ức Sài Gòn thời chiến tranh* không? Chú cho con xin một quyển.”

Chú Bảy đứng dậy, tìm dưới hộc bàn nơi cất kỹ sách, còn đúng một quyển tái bản lần hai. Chú nói: “Sách bán hết rồi. Sách viết về Sài Gòn thời chiến tranh chỉ có tôi viết. Tôi viết trong thời COVID, viết cho mọi người đọc.”

Chú Bảy Mạnh mở sách, hỏi: “Họ tên anh chính xác là gì? Tui ghi tặng đó.”

Chú nắn nót viết lời tặng mà không cần đeo kính, sau đó ký cái rẹt.

Tôi nhận cuốn sách quý và cảm ơn chú Bảy.

Luật sư Triệu Quốc Mạnh: 85 tuổi đời, 60 năm tuổi Đảng
Từ năm 1988 đến năm 1995, ông Triệu Quốc Mạnh làm Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Trưởng ban Pháp chế Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh khóa IV, Trưởng Bộ môn Luật của Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh và tham gia đào tạo cử nhân luật thời kỳ đổi mới (1991–1995).
Từ năm 1996 đến năm 1998, ông là trọng tài viên thuộc Tòa án Trọng tài quốc tế.
Hiện ông là Trưởng Văn phòng Luật sư M&C tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Tác phẩm của luật sư Triệu Quốc Mạnh:
- Hồi ức Sài Gòn thời chiến tranh, Nhà xuất bản Trẻ, 2023.
- Pháp luật đại cương và Nhà nước pháp quyền, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2022.
(Còn nữa)
Kỳ sau: Hồi ức Sài Gòn thời chiến tranh