Ngày Di sản văn hoá Việt Nam (23/11): Di sản - sức mạnh nội sinh của dân tộc

Mỗi độ tháng Mười một về, khi những thanh âm cồng chiêng ngân vang giữa đại ngàn, câu hát quan họ lại thắm đượm nghĩa tình bên dòng sông Cầu, hay những mái đình, ngôi chùa cổ kính trầm mặc trong không gian làng quê Việt, chúng ta càng cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của di sản văn hóa dân tộc.

Đó không chỉ là những dấu tích của quá khứ, những báu vật được lưu truyền qua bao thế hệ, mà còn là nguồn lực tinh thần, sức mạnh nội sinh góp phần định hình bản sắc và vị thế Việt Nam trong thế giới đương đại. Nhân kỷ niệm 21 năm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11/2005 – 23/11/2025), nhìn lại hành trình bảo tồn và phát huy di sản càng thấy rõ một chân lý: Giữ gìn di sản chính là gìn giữ cội nguồn, đồng thời khơi dậy sức mạnh mềm để dân tộc tự tin bước vào tương lai.

dt1a-di-san-2311-1795359476.jfif
Tranh minh hoa bài viết. Nguồn: Internet.

Di sản - kết tinh bản sắc và chiều sâu văn hóa dân tộc

Việt Nam là đất nước có lịch sử hàng nghìn năm, nơi mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng dân cư đều lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa riêng biệt. Từ những di tích lịch sử, kiến trúc cổ, danh lam thắng cảnh đến phong tục, tập quán, lễ hội, nghệ thuật trình diễn dân gian, tất cả tạo nên một không gian văn hóa phong phú, thống nhất trong đa dạng. Di sản không chỉ kể câu chuyện về lịch sử dựng nước và giữ nước, mà còn phản ánh tâm hồn, cốt cách, trí tuệ và khát vọng của con người Việt Nam.

Ngày 23/11 hằng năm được lựa chọn là Ngày Di sản văn hóa Việt Nam theo Quyết định số 36/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ký ngày 24/2/2005. Đây cũng là ngày gợi nhắc một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt: Ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 65/SL, văn bản đầu tiên của Nhà nước ta về bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Sắc lệnh khẳng định việc bảo tồn cổ tích là công việc quan trọng, cần thiết đối với sự nghiệp kiến thiết đất nước. Tư tưởng ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, bởi một quốc gia muốn phát triển bền vững không thể tách rời quá khứ, càng không thể đánh mất bản sắc văn hóa của mình.

Theo thống kê của Cục Di sản, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước có hơn 40.000 di tích, trong đó có 8 di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận, 130 di tích quốc gia đặc biệt, 3.621 di tích quốc gia và hơn 10.000 di tích cấp tỉnh. Đối với di sản phi vật thể, cả nước đã kiểm kê khoảng 70.000 di sản; 15 di sản được UNESCO ghi danh, 498 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, 9 di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO và 265 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia đã góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản dân tộc. Các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 5% GDP.

Mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 sẽ chỉ có ý nghĩa nếu chúng ta xây dựng được những chuỗi giá trị thực sự - từ sáng tạo, sản xuất, bản quyền, đầu tư đến phân phối và tiếp cận thị trường quốc tế. Mỗi ngành và mỗi địa phương cần tìm nét độc đáo của mình để tạo sinh kế, việc làm, niềm tự hào và thương hiệu.

Những con số ấy không đơn thuần phản ánh sự giàu có về tài nguyên văn hóa, mà còn cho thấy chiều sâu lịch sử và sức sống của một nền văn hóa đã trải qua bao biến thiên thời cuộc. Từ Quần thể di tích Cố đô Huế, Vịnh Hạ Long đến phố cổ Hội An, Tràng An; từ dân ca quan họ Bắc Ninh, Ca Huế đến những lễ hội truyền thống, nghệ thuật dân gian của các dân tộc thiểu số, mỗi di sản đều mang trong mình một câu chuyện riêng, góp phần tạo nên diện mạo và bản sắc Việt Nam. Những bộ phim Việt doanh thu hàng trăm tỷ đồng cho thấy tiềm năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia.

Điều đáng quý hơn cả là di sản không phải những giá trị bất động, chỉ tồn tại trong bảo tàng hay sau những cánh cửa trưng bày. Di sản sống trong cộng đồng, trong tiếng nói, nếp nghĩ, cách ứng xử, trong nghề truyền thống và những sinh hoạt văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một làn điệu dân ca chỉ thực sự có sức sống khi vẫn được cất lên trong đời sống; một nghề thủ công chỉ có tương lai khi còn người kế nghiệp; một lễ hội chỉ giữ được ý nghĩa khi cộng đồng hiểu và thực hành đúng những giá trị văn hóa tốt đẹp của nó.

Bởi vậy, bảo tồn di sản trước hết phải bắt đầu từ việc bảo vệ chủ thể văn hóa, nuôi dưỡng tình yêu và ý thức trách nhiệm của cộng đồng. Đó cũng là cách gìn giữ cội nguồn, củng cố sức mạnh tinh thần và khơi dậy niềm tự hào dân tộc.

Đánh thức sức mạnh mềm, đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, di sản văn hóa ngày càng khẳng định vai trò như một nguồn lực quan trọng của phát triển. Nếu kinh tế, khoa học và công nghệ tạo nên sức mạnh vật chất thì văn hóa, bản sắc và những giá trị lịch sử chính là nền tảng tạo dựng sức hấp dẫn, uy tín và vị thế của một quốc gia. Đó chính là sức mạnh mềm – khả năng lan tỏa những giá trị tốt đẹp, tạo dựng sự đồng cảm, niềm tin và sự tôn trọng của cộng đồng quốc tế.

Từ góc nhìn ấy, di sản văn hóa Việt Nam không chỉ là tài sản vô giá cần bảo vệ mà còn là nguồn lực có khả năng chuyển hóa thành giá trị kinh tế, xã hội và đối ngoại. Thực tiễn cho thấy, nhiều di sản đã trở thành những điểm đến hấp dẫn, góp phần thúc đẩy du lịch, tạo việc làm và cải thiện đời sống người dân.

Hội An là một minh chứng tiêu biểu cho khả năng chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực phát triển. Sau 20 năm trở thành Di sản thế giới, du lịch đã góp phần làm thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội địa phương, chiếm tỷ trọng hơn 70% GDP toàn thành phố theo tư liệu được cung cấp. Quần thể danh thắng Tràng An sau 5 năm được UNESCO ghi danh đã thu hút hơn 6,3 triệu lượt khách mỗi năm. Những kết quả ấy cho thấy, khi được bảo tồn và khai thác hợp lý, di sản có thể tạo ra sinh kế, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đồng thời mở rộng không gian quảng bá hình ảnh đất nước.

Tuy nhiên, giá trị của di sản không thể chỉ được đo đếm bằng lượng khách hay doanh thu. Nếu chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt, khai thác quá mức, thương mại hóa lễ hội, làm biến dạng cảnh quan và không gian văn hóa, chúng ta có thể đánh mất chính tài nguyên quý giá đang tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến. Phát triển du lịch di sản vì thế phải đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, giữa lợi ích kinh tế với trách nhiệm văn hóa, giữa nhu cầu của du khách với quyền lợi và đời sống của cộng đồng chủ thể.

Một hướng đi quan trọng khác là đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong bảo tồn di sản. Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 2/12/2021 đã mở ra cơ hội hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung, lưu giữ và khai thác hiệu quả những giá trị di sản. Công nghệ số không chỉ giúp bảo vệ tư liệu trước nguy cơ mai một, mà còn tạo điều kiện để công chúng, nhất là thế hệ trẻ, tiếp cận di sản bằng những phương thức sinh động, hiện đại.

Dẫu vậy, công nghệ chỉ là công cụ; yếu tố quyết định vẫn là con người và trách nhiệm văn hóa. Cần có chính sách đầu tư đồng bộ cho công tác bảo tồn, tu bổ di tích trên cơ sở khoa học; quan tâm đào tạo đội ngũ làm công tác di sản; hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành di sản và những cộng đồng đang trực tiếp gìn giữ các giá trị truyền thống. Đồng thời, cần đưa giáo dục di sản vào đời sống học đường, khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu lịch sử, trân trọng tiếng nói, phong tục và những giá trị văn hóa của quê hương.

Đặc biệt, phải tiếp tục thực hiện hiệu quả chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước về xây dựng, phát triển văn hóa và con người Việt Nam. Tinh thần phát huy sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam được nhấn mạnh trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng chính là định hướng quan trọng để di sản trở thành sức mạnh nội sinh, góp phần nâng cao vị thế quốc gia trong hội nhập quốc tế.

Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11 vì thế không chỉ là dịp tôn vinh những người đang ngày đêm gìn giữ di sản, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của toàn xã hội đối với kho tàng văn hóa dân tộc. Mỗi người dân, mỗi cộng đồng, mỗi địa phương đều có thể góp phần bảo vệ và lan tỏa di sản bằng những hành động thiết thực.

Bởi di sản không chỉ thuộc về quá khứ. Di sản còn là hiện tại và tương lai, là ký ức làm nên bản sắc, là nguồn lực nuôi dưỡng khát vọng phát triển. Khi biết trân trọng, gìn giữ và phát huy đúng cách những giá trị ấy, Việt Nam không chỉ bảo vệ được cội nguồn văn hóa của mình, mà còn tạo dựng một sức mạnh mềm bền vững, để bản sắc dân tộc tiếp tục tỏa sáng và lan tỏa trong dòng chảy văn minh nhân loại.

V.X.B