Một ngày để sống cùng văn hóa
Văn phòng Chính phủ đã truyền đạt ý kiến của Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà về triển khai Kế hoạch tổ chức “Ngày Văn hóa Việt Nam - 24/11” giai đoạn 2026-2030. Đáng chú ý, yêu cầu đổi mới phương thức tổ chức được đặt ra khá rõ: kiên quyết chấm dứt tình trạng hành chính hóa; chuyển từ lễ kỷ niệm, hội nghị trong hội trường sang các chuỗi hoạt động trải nghiệm thực chất tại quảng trường, phố đi bộ, di tích, bảo tàng, công viên, nhà văn hóa cộng đồng; lấy hiệu quả hưởng thụ văn hóa của Nhân dân và mức độ lan tỏa xã hội làm thước đo.
Đây là một yêu cầu mang ý nghĩa lớn hơn việc thay đổi địa điểm hay hình thức tổ chức. Nó đặt ra câu hỏi căn cốt: Chúng ta đang tổ chức một ngày lễ về văn hóa, hay đang tạo ra một ngày để người dân thực sự sống với văn hóa?
Bởi nếu 24/11 chỉ được đánh dấu bằng một lễ kỷ niệm trang trọng, một chương trình nghệ thuật quy mô, những sân khấu rực rỡ và những khẩu hiệu đẹp, thì ngày này rất dễ kết thúc cùng ánh đèn sân khấu. Văn hóa khi ấy vẫn chủ yếu được “trình diễn” cho công chúng thưởng thức, thay vì trở thành một phần trong trải nghiệm và thực hành của cộng đồng.
Một ngày văn hóa có ý nghĩa phải để lại điều gì đó sau khi ngày ấy kết thúc.
Đó có thể là một đứa trẻ lần đầu bước vào bảo tàng và thấy lịch sử không còn xa lạ. Là một gia đình cùng khám phá một di tích ngay nơi mình sinh sống. Là một thanh niên lần đầu tìm hiểu nghề thủ công của quê hương. Là một nghệ nhân có thêm không gian truyền nghề. Là một người trẻ dùng điện thoại để kể lại câu chuyện văn hóa Việt Nam bằng ngôn ngữ của thế hệ mình.
Nói cách khác, giá trị của ngày 24/11 không nằm ở việc có bao nhiêu chương trình được tổ chức, mà ở việc có bao nhiêu trải nghiệm văn hóa được hình thành và tiếp tục sau đó.
Tinh thần này phù hợp với yêu cầu lớn hơn về đổi mới tư duy phát triển văn hóa. Tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu “chuyển từ tư duy quản lý văn hóa sang tư duy kiến tạo phát triển”.
Tư duy kiến tạo, xét cho cùng, không phải là Nhà nước làm thay xã hội mọi việc về văn hóa, mà là tạo ra thể chế, không gian, nguồn lực và cơ hội để các chủ thể xã hội cùng tham gia. Nhà nước kiến tạo, cộng đồng thực hành, nghệ sĩ sáng tạo, doanh nghiệp đồng hành, trường học giáo dục và người dân thụ hưởng - đó mới là một hệ sinh thái văn hóa có khả năng vận hành bền vững.
Kinh nghiệm quốc tế cũng gợi mở điều này.
Ở Nhật Bản, ngày 3/11 là Ngày Văn hóa, được xác lập từ năm 1948, gắn với tinh thần yêu tự do, hòa bình và thúc đẩy văn hóa. Đây là dịp trao Huân chương Văn hóa, đồng thời diễn ra nhiều hoạt động nghệ thuật, giáo dục và cộng đồng. Nhưng sức sống của Ngày Văn hóa Nhật Bản không chỉ nằm trong một ngày lễ. Phía sau đó là một môi trường xã hội coi trọng giáo dục thẩm mỹ, bảo tàng, thư viện, nghệ thuật và việc gìn giữ truyền thống.
Tại Hàn Quốc, “Culture Day” được triển khai từ năm 2014 với mô hình thứ Tư cuối cùng của mỗi tháng, tạo điều kiện để người dân tiếp cận rạp chiếu phim, bảo tàng, nhà hát, triển lãm và các thiết chế văn hóa. Từ tháng 4/2026, chương trình được mở rộng thành mọi ngày thứ Tư. Đáng chú ý, sự thay đổi này cho thấy một quan niệm đáng tham khảo: Mục tiêu cuối cùng không phải làm cho “ngày văn hóa” nhiều hơn, mà đưa cơ hội tiếp cận văn hóa trở thành một phần của nhịp sống.
Đó cũng chính là bài toán của Việt Nam.
24/11 không nên làm cho lịch hoạt động văn hóa dày thêm, mà phải làm cho đời sống văn hóa của người dân phong phú thêm.
Đưa văn hóa ra đời sống và lên không gian số
Một trong những điểm đáng chú ý trong định hướng tổ chức “Ngày Văn hóa Việt Nam - 24/11” là đặt người dân, cộng đồng, văn nghệ sĩ, trí thức, doanh nghiệp và thế hệ trẻ vừa là trung tâm, vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng.
Đây là sự chuyển dịch rất cần thiết.
Bởi văn hóa chưa bao giờ chỉ tồn tại trong bảo tàng, nhà hát, thư viện hay những công trình được xếp hạng. Văn hóa nằm trong ký ức của một làng quê, tiếng hát của nghệ nhân, món ăn được truyền từ bà sang cháu, nghề thủ công của một dòng họ, câu chuyện về một ngôi đình, cách ứng xử trong một gia đình và những tập quán được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Nếu cộng đồng chỉ được đứng ngoài để “thụ hưởng” những giá trị ấy, di sản rất dễ trở thành những hiện vật được bảo quản hơn là những giá trị được sống.
Vì vậy, ngày 24/11 cần mở ra những không gian để cộng đồng tự kể câu chuyện văn hóa của mình. Nghệ nhân truyền nghề; người cao tuổi kể ký ức địa phương; thanh niên làm phim ngắn; học sinh thiết kế sản phẩm từ di sản; các gia đình cùng chơi trò chơi dân gian; những nhóm yếu thế được tạo điều kiện tiếp cận bình đẳng với hoạt động văn hóa.
Khi người dân được tham gia, văn hóa không còn là “nội dung” do một cơ quan tổ chức đưa đến, mà trở thành tài sản tinh thần do cộng đồng cùng tạo dựng và trao truyền.
Trường học càng cần được coi là một địa chỉ quan trọng của ngày văn hóa. Một bài học lịch sử có thể trở nên sinh động hơn rất nhiều khi học sinh được đứng trước hiện vật thật; một giá trị truyền thống có thể trở nên gần gũi khi các em tự tay làm đồ chơi dân gian, thử một kỹ thuật thủ công, học một làn điệu hay nghe nghệ nhân kể chuyện về nghề.
Giáo dục văn hóa, vì thế, không nên chỉ dừng ở truyền đạt kiến thức. Điều cần tạo ra là trải nghiệm, cảm xúc và sự gắn bó.
Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số, việc đưa văn hóa Việt Nam đến với thế hệ trẻ bằng chính ngôn ngữ mà họ đang sử dụng là một yêu cầu không thể né tránh.
Không gian số giờ đây không còn là “phần phụ” của đời sống văn hóa. Nó đã trở thành một không gian sống thực sự.
Bởi vậy, chuyển đổi số văn hóa cũng không thể chỉ được hiểu là số hóa hiện vật hay đưa thông tin lên một website. Một bảo tàng số cần kể được câu chuyện phía sau hiện vật. Một di sản số cần có khả năng trở thành chất liệu cho giáo dục, điện ảnh, thiết kế, hoạt hình, trò chơi và các ngành công nghiệp sáng tạo. Một lễ hội trên môi trường số phải có ngôn ngữ hình ảnh, âm thanh, dữ liệu và tương tác phù hợp với công chúng mới.
Công nghệ không thay thế văn hóa. Công nghệ giúp văn hóa đi xa hơn, đến được với nhiều người hơn và mở thêm những khả năng sáng tạo mới.
Từ góc nhìn ấy, 24/11 hoàn toàn có thể trở thành một “cao điểm văn hóa số” hằng năm: Một bản đồ số về các hoạt động văn hóa trên toàn quốc; các bảo tàng đồng loạt mở những bộ sưu tập trực tuyến; di sản được kể qua video ngắn; nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung, trường học và cộng đồng cùng tham gia chiến dịch kể chuyện Việt Nam; những sản phẩm sáng tạo tốt được tôn vinh và tiếp tục được hỗ trợ sau sự kiện.
Khi đó, một người dân ở vùng núi, một sinh viên Việt Nam đang học tập ở nước ngoài hay một người bạn quốc tế đều có thể tham gia Ngày Văn hóa Việt Nam theo cách riêng của mình.
Để trở thành thương hiệu văn hóa quốc gia, 24/11 vì thế cần nhiều hơn một bộ nhận diện đẹp, một chương trình quy mô hay một chiến dịch truyền thông lớn. Thương hiệu ấy phải được tạo nên từ trải nghiệm thật của người dân, từ khả năng kết nối các thế hệ và từ sức sống của những giá trị văn hóa trong đời sống đương đại.
Có lẽ, thước đo sâu xa nhất của ngày 24/11 không phải là có bao nhiêu người đến dự một sự kiện, mà là sau sự kiện ấy có bao nhiêu người muốn tiếp tục tìm hiểu, thực hành, sáng tạo và kể câu chuyện văn hóa Việt Nam.
Khi một ngày lễ có thể tạo ra những thói quen văn hóa mới; khi bảo tàng trở thành điểm đến quen thuộc; khi di sản trở thành chất liệu sáng tạo; khi trẻ em thấy lịch sử gần gũi; khi người trẻ tự hào kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại mình - khi ấy, 24/11 mới thực sự vượt qua ranh giới của một ngày kỷ niệm.
Và khi văn hóa được sống mỗi ngày, “Ngày Văn hóa Việt Nam - 24/11” mới có thể trở thành một thương hiệu văn hóa quốc gia có sức sống, có chiều sâu và có khả năng lan tỏa từ cộng đồng ra thế giới.
V.X.B
