Góc nhìn văn hoá: Chạy đua với thời gian để không còn liệt sĩ nằm lại chiến trường xưa

Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định không chỉ khép lại một cuộc tìm kiếm kéo dài hàng chục năm của gia đình mà còn hoàn thành một lời hứa thiêng liêng của dân tộc đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho độc lập, tự do. Vì thế, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là một nhiệm vụ chính trị mà còn là hành trình gìn giữ cội nguồn văn hóa Việt Nam.

Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ lâm thời (Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Cần Thơ) phát hiện thêm 5 hài cố liệt sĩ tại ấp Thới Hưng, xã Phong Điền. Ảnh: TTXVN phát

Hành trình đi tìm những người lính chưa trở về

Theo Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đến 30/7/2026, Chiến dịch 500 ngày đêm đã quy tập được 1.563 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 539 hài cốt trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia; đồng thời phát hiện 9 mộ liệt sĩ tập thể. Đó là những kết quả rất đáng ghi nhận, nhưng nếu đặt bên cạnh mục tiêu tìm kiếm khoảng 7.000 hài cốt và hàng trăm nghìn ngôi mộ chưa xác định được danh tính thì phía trước vẫn là một chặng đường đầy gian nan.

Điều đáng nói là cuộc tìm kiếm hôm nay diễn ra trong bối cảnh thời gian không đứng về phía những người làm nhiệm vụ. Sau hơn nửa thế kỷ, nhiều chiến trường xưa đã trở thành khu dân cư, công viên, nương rẫy; địa hình thay đổi, nhân chứng ngày càng ít, tư liệu thất lạc, dấu tích chiến tranh dần bị xóa nhòa. Mỗi ngày trôi qua đồng nghĩa với việc thêm một cơ hội bị thu hẹp. Chính vì thế, cụm từ "chạy đua với thời gian" không phải là cách nói hình tượng mà phản ánh đúng thực tế của một nhiệm vụ đặc biệt.

Nhưng có lẽ điều khiến chiến dịch này mang ý nghĩa vượt lên trên những con số chính là giá trị nhân văn mà nó chứa đựng. Trong văn hóa Việt Nam, sự trở về của người đã khuất luôn mang ý nghĩa thiêng liêng. Người lính có thể hy sinh nơi chiến trường, nhưng không ai mong họ mãi mãi nằm lại trong vô danh. Đưa các anh về với quê hương không chỉ để hoàn thành một nghi thức an táng, mà còn để trả lại tên tuổi, quê quán, dòng họ; để người mẹ, người vợ, người con sau bao năm mòn mỏi chờ đợi có thể thắp nén hương trên đúng phần mộ của người thân.

Đó cũng là lý do công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ chưa bao giờ chỉ là việc của riêng lực lượng quân đội. Từ các cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương đến các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân đều đang góp sức vào hành trình ấy. Việc huy động các nhà mạng nhắn tin trên diện rộng để tiếp nhận thông tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ cho thấy ký ức lịch sử đang được đánh thức trong cộng đồng. Mỗi ký ức của một người dân, mỗi trang nhật ký, mỗi tấm bản đồ cũ hay một lời kể tưởng chừng rất nhỏ đều có thể trở thành chiếc chìa khóa mở ra hành trình đoàn tụ sau hàng chục năm xa cách.

Khoa học công nghệ tiếp nối đạo lý ngàn đời

Một điểm nổi bật của Chiến dịch 500 ngày đêm là sự kết hợp giữa truyền thống tri ân với thành tựu của khoa học công nghệ. Nếu trước đây việc xác định danh tính chủ yếu dựa vào di vật và nhân chứng thì ngày nay ADN đang trở thành "chiếc chìa khóa vàng" giúp những hài cốt vô danh tìm lại tên tuổi của mình.

Đến nay, gần 89.000 ngôi mộ liệt sĩ đã được lấy mẫu, hàng chục nghìn mẫu hài cốt được lưu trữ, bảo quản để phục vụ giám định. Song song với đó là việc xây dựng cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ – một nền tảng quan trọng cho quá trình đối sánh trong tương lai. Điều này cho thấy khoa học không chỉ phục vụ phát triển kinh tế hay y học mà còn góp phần chữa lành những khoảng trống lịch sử, giúp những cuộc chia ly kéo dài nhiều thập niên có cơ hội khép lại.

Đằng sau những con số ấy là sự tận tụy của biết bao con người. Những cán bộ pháp y miệt mài trong phòng thí nghiệm, những chiến sĩ rà phá bom mìn đối mặt với hiểm nguy giữa vùng lõi chiến trường, những đội quy tập lặng lẽ băng rừng, vượt suối tìm từng dấu tích nhỏ... Họ đang viết tiếp câu chuyện tri ân bằng chính công việc thầm lặng của mình.

Đáng chú ý, việc rà phá hơn 10.000 ha bom mìn, vật nổ, trong đó khu vực lõi Vị Xuyên (Tuyên Quang) đạt gần 87% kế hoạch, không chỉ mở đường cho công tác quy tập mà còn trả lại sự an toàn cho những vùng đất từng bị chiến tranh tàn phá. Đó cũng là một cách hàn gắn những vết thương chiến tranh bằng hành động cụ thể.

Có thể nói, năm mục tiêu mà Chiến dịch 500 ngày đêm đặt ra không đơn thuần là các chỉ tiêu hành chính. Đó là năm lời cam kết với lịch sử: tìm thêm những người lính còn nằm lại; xác định danh tính cho những ngôi mộ vô danh; ứng dụng khoa học để trả lại tên cho các anh; xây dựng cơ sở dữ liệu mang tầm quốc gia và làm sạch những vùng đất từng in dấu chiến tranh. Mỗi mục tiêu hoàn thành sẽ góp thêm một viên gạch xây dựng nền tảng đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" trong đời sống hôm nay.

Một dân tộc chỉ thực sự mạnh khi biết trân trọng quá khứ và gìn giữ ký ức của mình. Hành trình đưa các liệt sĩ về với quê hương vì thế không chỉ để an ủi những gia đình còn đau đáu nỗi chờ mong, mà còn để giáo dục các thế hệ mai sau về giá trị của hòa bình. Khi những người đã ngã xuống được gọi đúng tên, được trở về trong vòng tay của quê hương và đồng đội, đó cũng là lúc lịch sử được viết tiếp bằng lòng biết ơn.

Cuộc chạy đua với thời gian chắc chắn còn nhiều thử thách. Nhưng với quyết tâm của cả hệ thống chính trị, sự chung tay của cộng đồng và sức mạnh của khoa học hiện đại, hành trình ấy sẽ tiếp tục được nối dài. Bởi chừng nào còn một người lính chưa được trở về, chừng đó lời hứa của dân tộc với những người đã hy sinh vẫn còn đang được tiếp tục thực hiện.

V.X.B