Điều đáng chú ý là trong một bài phát biểu tập trung vào những vấn đề lớn của xây dựng Đảng, đổi mới phương thức lãnh đạo, công tác cán bộ và phát triển kinh tế - xã hội, yếu tố văn hóa hiện lên khá rõ. Đó là văn hóa tự đổi mới, văn hóa nhìn thẳng vào sự thật, văn hóa chịu trách nhiệm, văn hóa trọng dụng người tài và trên hết là văn hóa lấy Nhân dân làm trung tâm của mọi quyết sách.
Có thể nói, phía sau những yêu cầu về thể chế, tổ chức, cán bộ hay tăng trưởng GDP là một câu hỏi mang tính văn hóa: Chúng ta muốn xây dựng một nền quản trị quốc gia như thế nào, và những con người thực hiện nền quản trị ấy phải có phẩm chất gì?
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Ảnh: chinhphu.vn
Từ tự soi, tự sửa đến văn hóa lãnh đạo biết lắng nghe
Một trong những điểm có ý nghĩa đặc biệt trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là yêu cầu “nhìn thẳng vào những hạn chế kéo dài”. Đây không chỉ là yêu cầu về phương pháp lãnh đạo mà còn là một biểu hiện của văn hóa chính trị.
Một tổ chức muốn trưởng thành không thể chỉ nói về thành tựu. Năng lực tự đổi mới, tự chỉnh đốn trước hết thể hiện ở khả năng nhận diện đúng những điều chưa tốt, lý giải vì sao những hạn chế đã được chỉ ra nhưng chậm sửa chữa, vì sao có những vi phạm từng được cảnh báo nhưng vẫn tái diễn. Đặc biệt, câu hỏi “đúng quy trình nhưng chưa chọn đúng người, chưa giải quyết được việc, hiệu quả thấp” gợi ra một vấn đề sâu hơn: Văn hóa tổ chức không thể chỉ được đo bằng mức độ tuân thủ quy trình, mà phải được đo bằng kết quả và giá trị tạo ra cho xã hội.
Đây là một chuyển động đáng chú ý trong tư duy về văn hóa lãnh đạo. Quy trình là cần thiết, nhưng quy trình không phải đích đến. Một bộ máy có thể vận hành đúng thủ tục nhưng nếu công việc chậm, người dân còn gặp khó khăn, nguồn lực chưa được giải phóng thì rõ ràng vẫn còn khoảng cách giữa “đúng” và “hiệu quả”.
Hội nghị lần thứ Tư, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV - Ảnh: chinhphu.vn
Vì thế, yêu cầu xử lý căn nguyên, xác định trách nhiệm, kể cả trách nhiệm của cơ quan lãnh đạo, tham mưu ở Trung ương, có thể được nhìn nhận như một đòi hỏi về văn hóa trách nhiệm. Văn hóa ấy không cho phép thành tích thuộc về cá nhân nhưng thất bại lại bị đẩy cho “cơ chế”; không để trách nhiệm bị hòa tan trong tập thể; cũng không coi việc ban hành văn bản là đã hoàn thành nhiệm vụ.
Một chiều cạnh văn hóa khác được nhấn mạnh là liêm chính, công tâm, tôn trọng sự thật, bảo vệ cái đúng và trách nhiệm trước nhân dân. Đây chính là những giá trị nền tảng của văn hóa công vụ. Khi quyền lực được đặt trong khuôn khổ của trách nhiệm và đạo đức, người cán bộ không chỉ hỏi “việc này có đúng quy định không?” mà còn phải hỏi “việc này có đúng với lợi ích chung không, người dân được gì, xã hội được gì?”.
Đáng chú ý hơn cả là quan niệm về niềm tin. Phát biểu nhấn mạnh niềm tin của Nhân dân phải được bồi đắp từ việc lắng nghe, tiếp thu ý kiến đúng, giải quyết quyền lợi chính đáng và sửa chữa khuyết điểm của cán bộ, đảng viên.
Đó là một cách nhìn rất gần với bản chất của văn hóa cộng đồng Việt Nam: Niềm tin không phải thứ có thể yêu cầu bằng mệnh lệnh, mà phải được gây dựng bằng hành động và sự nhất quán giữa lời nói với việc làm.
Trong đời sống xã hội, người dân có thể chấp nhận một quyết định khó nếu họ cảm nhận được sự công bằng, minh bạch và trách nhiệm. Ngược lại, một quyết định dù được giải thích bằng nhiều văn bản vẫn khó tạo đồng thuận nếu người dân không nhìn thấy lợi ích chính đáng của mình trong đó.
Bởi vậy, “dựa vào Nhân dân để xây dựng Đảng”, phát huy vai trò giám sát, đóng góp và thụ hưởng của Nhân dân không chỉ là vấn đề tổ chức. Đó còn là một văn hóa đối thoại, trong đó người dân không đứng ngoài quá trình phát triển mà là chủ thể tham gia, kiểm chứng và hưởng thành quả.
Văn hóa hành động để biến khát vọng phát triển thành năng lực thực tế
Nếu phần đầu của bài phát biểu đặt trọng tâm vào năng lực tự soi, tự sửa thì phần tiếp theo hướng tới một yêu cầu không kém phần quan trọng: Đổi mới văn hóa hành động của cả hệ thống chính trị.
Mô hình tổ chức thay đổi mà cách làm việc không thay đổi thì rất khó tạo ra hiệu quả mới. Đây là nhận định có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện sắp xếp bộ máy. Nó đặt ra yêu cầu thay đổi từ tư duy “xin - cho”, tâm lý chờ đợi, né tránh trách nhiệm sang tư duy chủ động, phân quyền gắn với trách nhiệm và hành động theo thẩm quyền.
Văn hóa lãnh đạo trong giai đoạn phát triển mới vì thế phải là văn hóa của quyết đoán nhưng không chủ quan; thận trọng nhưng không trì hoãn; phân quyền nhưng không buông lỏng; kiểm soát quyền lực nhưng không làm tê liệt quyền chủ động.
Thông điệp “không thể chỉ sắp xếp lại bộ máy mà giữ nguyên cách làm việc không còn phù hợp” đặc biệt đáng suy nghĩ. Bởi cải cách tổ chức chỉ tạo ra khung mới; còn văn hóa tổ chức mới quyết định khung ấy vận hành ra sao.
Trong lĩnh vực cán bộ, tinh thần này càng rõ. Đánh giá cán bộ phải nhận diện được phẩm chất, thực tài, uy tín và triển vọng qua công việc, nhất là cách xử lý việc khó. Đây thực chất là lời đề nghị xây dựng một văn hóa trọng thực tài, trong đó năng lực được chứng minh bằng kết quả, bằng khả năng giải quyết vấn đề chứ không chỉ bằng hồ sơ, bằng lời nói hay những tiêu chí hình thức.
Một đất nước muốn tăng tốc phải biết trọng dụng những con người dám nghĩ, dám làm, có năng lực chuyên môn, có tư duy hệ thống và đặc biệt có trách nhiệm với kết quả cuối cùng. Cán bộ cấp chiến lược cần có tầm nhìn; cán bộ cơ sở phải gần dân, hiểu địa bàn và giải quyết được công việc của dân. Hai yêu cầu tưởng như khác nhau nhưng thực chất gặp nhau ở một điểm: Năng lực phải được đặt trong mối quan hệ với đời sống thực tế.
Từ góc nhìn văn hóa, đây cũng là câu chuyện về cách xã hội nhìn nhận thành công. Một nền văn hóa phát triển không thể chỉ tôn vinh chức vụ mà phải tôn trọng năng lực; không chỉ coi trọng bằng cấp mà phải coi trọng đóng góp; không chỉ khuyến khích người giỏi mà phải tạo môi trường để người giỏi phát huy.
Điều đó đặc biệt quan trọng trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng được đặt ở mức cao. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết GDP 9 tháng năm 2026 đạt 9,01%, đồng thời nhấn mạnh năm 2027 phải “tăng tốc, bứt phá, chuyển biến mạnh mẽ”. Nhưng tăng trưởng cao không chỉ là câu chuyện của những con số. Đằng sau mỗi điểm phần trăm tăng trưởng phải là năng suất lao động, sức khỏe doanh nghiệp, thu nhập, việc làm, chất lượng dịch vụ công và đời sống của người dân.
Vì thế, câu hỏi “nguồn lực nào được khơi thông, Nhân dân được hưởng lợi gì?” là một thước đo có ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Nó đưa khái niệm phát triển trở về với con người.
Một quyết sách tốt không chỉ vì nó đúng về lý luận mà còn vì nó giải quyết được một vấn đề cụ thể. Một cải cách có ý nghĩa không chỉ vì bộ máy tinh gọn hơn mà vì người dân, doanh nghiệp làm việc thuận lợi hơn. Một dự án thành công không chỉ vì giải ngân được vốn mà vì tạo ra năng lực sản xuất, việc làm, thu nhập và những giá trị bền vững cho xã hội.
Có thể nhìn toàn bộ phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 4 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm như một lời nhắc về văn hóa thực hiện: Quyết sách phải đi cùng con người, thẩm quyền, nguồn lực, tiến độ và cơ chế kiểm chứng. Không để nghị quyết dừng lại trên giấy; không để trách nhiệm bị chia nhỏ đến mức không ai chịu trách nhiệm cuối cùng; không để sự thận trọng trở thành lý do của trì trệ.
Sau cùng, điểm hội tụ của những vấn đề được đặt ra vẫn là con người và niềm tin. Một nền kinh tế muốn phát triển cần nguồn lực; một bộ máy muốn vận hành hiệu quả cần thể chế; nhưng một quốc gia muốn tạo ra sức mạnh bền vững cần một văn hóa đồng thuận, trách nhiệm và khát vọng phát triển.
Từ yêu cầu nâng cao năng lực lãnh đạo, đổi mới phương thức cầm quyền, trọng dụng nhân tài đến mục tiêu tăng trưởng trên 10%, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vì thế không chỉ đặt ra những nhiệm vụ chính trị - kinh tế trước mắt. Nó còn gợi mở một yêu cầu rộng hơn: Xây dựng văn hóa lãnh đạo biết lắng nghe, văn hóa công vụ biết chịu trách nhiệm, văn hóa tổ chức biết tự sửa mình và văn hóa phát triển, trong đó thành quả cuối cùng được đo bằng chất lượng cuộc sống của Nhân dân.
Đó cũng là nền tảng để biến những mục tiêu lớn của đất nước thành sức mạnh thực tế: Đảng định hướng đúng, bộ máy hành động hiệu quả, cán bộ dám chịu trách nhiệm, người tài được trọng dụng và Nhân dân được tham gia, được giám sát, được thụ hưởng. Khi những yếu tố ấy gặp nhau, khát vọng phát triển mới có thể trở thành một năng lực phát triển thực sự.
V.X.B
