Thông điệp hướng tới năm 2045 về một hệ thống pháp luật hiện đại, vận hành trên nền tảng dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo cho thấy một sự chuyển dịch đáng chú ý trong tư duy. Đó không đơn thuần là đưa công nghệ vào công tác pháp luật, mà sâu xa hơn là thay đổi cách nhà nước xây dựng chính sách, cách cơ quan công quyền thực thi pháp luật và cách người dân, doanh nghiệp tiếp cận, sử dụng pháp luật.
Ở góc nhìn văn hóa, đây chính là quá trình hình thành một văn hóa pháp quyền mới: Từ tư duy quản lý bằng mệnh lệnh sang quản trị bằng quy tắc, dữ liệu, tiêu chuẩn, trách nhiệm giải trình và niềm tin.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì Phiên họp tháng 9/2026 của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật - Ảnh: TTXVN
Từ “có luật” đến văn hóa sống và làm việc theo pháp luật
Một hệ thống pháp luật chỉ thực sự mạnh khi pháp luật không còn là thứ nằm ngoài đời sống, mà trở thành một bộ phận tự nhiên của đời sống xã hội.
Kết luận Phiên họp nhấn mạnh yêu cầu xây dựng pháp luật và thực thi pháp luật phải là một chỉnh thể thống nhất. Thước đo cuối cùng không phải là có bao nhiêu văn bản được ban hành, mà là những điểm nghẽn nào được tháo gỡ, chi phí tuân thủ có giảm hay không, nguồn lực có được khơi thông, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp có được bảo đảm hay không.
Cách tiếp cận ấy đặc biệt đáng chú ý về phương diện văn hóa. Bởi lâu nay, trong nhận thức xã hội, pháp luật đôi khi được nhìn chủ yếu như hệ thống quy định để “quản” hoặc để “xử lý” khi có vi phạm. Một nền văn hóa pháp quyền hiện đại đòi hỏi cách nhìn rộng hơn: pháp luật trước hết phải tạo ra một không gian có thể dự liệu, trong đó mỗi người biết mình được làm gì, phải làm gì, có quyền gì và chịu trách nhiệm đến đâu.
Khi pháp luật minh bạch, ổn định và dễ tiếp cận, người dân có thêm khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình. Doanh nghiệp có thể tính toán rủi ro, xây dựng kế hoạch đầu tư, tổ chức sản xuất, kinh doanh. Cơ quan nhà nước cũng có cơ sở để hành động nhất quán, giảm sự tùy tiện trong áp dụng.
Bởi vậy, yêu cầu “tinh gọn văn bản”, giảm chi phí tuân thủ, xử lý những quy định chồng chéo, bất cập không chỉ là câu chuyện kỹ thuật lập pháp. Đó còn là câu chuyện về văn hóa hành chính và văn hóa phục vụ.
Một nền hành chính hiện đại không thể để người dân phải “đi tìm” pháp luật giữa một rừng văn bản, cũng không thể để doanh nghiệp phải dựa vào kinh nghiệm truyền miệng hay cách hiểu khác nhau của từng cơ quan để biết mình cần làm gì. Pháp luật càng phức tạp, khó tiếp cận, khoảng cách giữa quy định và đời sống càng lớn.
Vì thế, yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và quản trị dựa trên dữ liệu mang một ý nghĩa văn hóa rất rõ: Đưa pháp luật đến gần con người hơn.
Dữ liệu có thể giúp nhận diện những quy định thường xuyên phát sinh vướng mắc; phân tích phản ánh, kiến nghị của người dân và doanh nghiệp; phát hiện sự chồng chéo giữa các quy định; hỗ trợ cơ quan quản lý đánh giá tác động của chính sách. AI, nếu được thiết kế với những cơ chế kiểm soát phù hợp, có thể hỗ trợ tìm kiếm, đối chiếu và phân tích khối lượng văn bản mà con người khó xử lý nhanh chóng bằng phương thức thủ công.
Nhưng công nghệ không thể tự tạo ra văn hóa pháp quyền. Công nghệ chỉ có thể trở thành công cụ của văn hóa pháp quyền khi phía sau nó là những nguyên tắc rõ ràng về minh bạch, trách nhiệm, bảo vệ quyền con người, bảo mật dữ liệu và kiểm soát quyền lực.
Dữ liệu và trí tuệ nhân tạo: Từ công cụ kỹ thuật đến phương thức quản trị mới
Điểm đáng chú ý trong định hướng đến năm 2045 là pháp luật được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo. Điều này cho thấy pháp luật tương lai sẽ không chỉ điều chỉnh xã hội số, mà bản thân quá trình xây dựng và thực thi pháp luật cũng phải trở thành một hoạt động ngày càng dựa trên dữ liệu.
Đây là một thay đổi lớn về tư duy.
Trong mô hình truyền thống, nhiều chính sách được hình thành từ tổng kết thực tiễn, báo cáo của cơ quan quản lý, phản ánh của tổ chức và cá nhân, cùng quá trình nghiên cứu, thẩm tra, tranh luận. Những phương thức ấy vẫn cần thiết. Nhưng trong xã hội số, lượng thông tin về hoạt động kinh tế - xã hội ngày càng lớn và đa dạng. Nếu được thu thập, chuẩn hóa và quản trị đúng cách, dữ liệu có thể giúp chính sách phản ánh đời sống nhanh hơn, cụ thể hơn.
Chẳng hạn, thay vì chỉ chờ tổng kết sau khi một quy định bộc lộ nhiều bất cập, cơ quan quản lý có thể xây dựng hệ thống theo dõi để nhận diện sớm những lĩnh vực có tỷ lệ kiến nghị cao, những thủ tục gây tốn kém thời gian, những quy định thường xuyên được yêu cầu giải thích hoặc những điểm mà việc thực thi giữa các địa phương có sự khác biệt đáng kể.
Từ đó, pháp luật có thể chuyển dần từ trạng thái “phản ứng sau khi vấn đề xảy ra” sang chủ động nhận diện rủi ro và điều chỉnh chính sách.
Định hướng chuyển từ “phát hiện vi phạm để xử phạt” sang “quản lý rủi ro, phòng ngừa vi phạm, hướng dẫn và nâng cao tuân thủ pháp luật” là biểu hiện rõ của tư duy này. Xét về văn hóa, đó là sự chuyển đổi từ một nền hành chính thiên về kiểm soát sang một nền quản trị chú trọng phục vụ và phòng ngừa.
Người dân và doanh nghiệp không chỉ cần được biết mình sẽ bị xử lý thế nào khi vi phạm; quan trọng hơn, họ cần được hỗ trợ để hiểu và tuân thủ pháp luật ngay từ đầu.
Tương tự, trong giải quyết tranh chấp dân sự, việc đẩy mạnh khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu có thể góp phần rút ngắn thời gian, giảm chi phí và tăng khả năng tiếp cận công lý. Nhưng cùng với đó phải là những yêu cầu nghiêm ngặt về tính chính xác của dữ liệu, an toàn thông tin, quyền riêng tư và trách nhiệm của con người trong các quyết định pháp lý.
Bởi xét cho cùng, AI có thể hỗ trợ đọc dữ liệu, nhưng không thể thay thế trách nhiệm pháp lý và đạo lý của con người.
Đó cũng là lý do yêu cầu về văn hóa tuân thủ được đặt song song với yêu cầu về công nghệ. Văn hóa tuân thủ bắt đầu từ sự gương mẫu của cơ quan công quyền, cán bộ, đảng viên; từ việc chấn chỉnh nhũng nhiễu, tùy tiện, né tránh; từ bảo vệ người làm đúng và xử lý công bằng hành vi vi phạm.
Một hệ thống pháp luật hiện đại vì thế không chỉ cần “thông minh” về công nghệ, mà phải nhân văn trong mục tiêu và minh bạch trong vận hành.
Đến năm 2030, mục tiêu được đặt ra là tạo chuyển biến rõ nét trong thực thi pháp luật, khắc phục căn bản tình trạng thực thi pháp luật là khâu yếu, xử lý tình trạng chậm, nợ văn bản quy định chi tiết. Đến năm 2045, tầm nhìn mở rộng tới một hệ thống pháp luật hiện đại, nền tư pháp dân chủ, liêm chính, chuyên nghiệp.
Khoảng thời gian ấy cho thấy đây không phải một cuộc thay đổi thuần túy về công nghệ. Đó là một quá trình chuyển đổi văn hóa quản trị.
Một nền pháp luật hiện đại phải đủ ổn định để người dân và doanh nghiệp có thể dự liệu, nhưng cũng đủ linh hoạt để thích ứng với khoa học công nghệ, mô hình kinh doanh mới, hội nhập quốc tế, biến đổi khí hậu và những vấn đề chưa từng có tiền lệ. Muốn vậy, pháp luật phải có khả năng “học” từ thực tiễn thông qua dữ liệu, phản hồi xã hội và đánh giá chính sách.
Và cuối cùng, mục tiêu của mọi đổi mới vẫn trở về với con người: quyền được bảo vệ, nghĩa vụ được xác định rõ, cơ hội phát triển được mở rộng, chi phí xã hội được giảm xuống và niềm tin vào pháp luật được củng cố.
Nếu coi dữ liệu là “hạ tầng” của quản trị hiện đại và AI là một công cụ mới của năng lực phân tích, thì văn hóa pháp quyền chính là nền tảng để những công cụ ấy được sử dụng đúng hướng. Công nghệ càng mạnh, yêu cầu về trách nhiệm càng cao; dữ liệu càng nhiều, yêu cầu về minh bạch và bảo vệ quyền càng lớn.
“Hướng tới hệ thống pháp luật hiện đại, vận hành trên nền tảng dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo” vì thế có thể được hiểu rộng hơn một mục tiêu chuyển đổi số. Đó là lời mời gọi xây dựng một phương thức quản trị mới, nơi pháp luật không chỉ được viết ra để điều chỉnh xã hội, mà được liên tục kiểm nghiệm bằng thực tiễn; không chỉ được phổ biến bằng văn bản, mà được làm cho dễ tiếp cận; không chỉ xử lý vi phạm, mà chủ động phòng ngừa; không chỉ đặt ra nghĩa vụ, mà bảo đảm quyền.
Khi pháp luật thực sự trở thành một phần của văn hóa sống, dữ liệu trở thành nền tảng của quyết sách và công nghệ trở thành công cụ phục vụ con người, khi đó mục tiêu về một hệ thống pháp luật hiện đại sẽ không còn chỉ là câu chuyện của các cơ quan lập pháp, hành pháp hay tư pháp. Nó trở thành một thành tố quan trọng của văn hóa phát triển quốc gia.
V.X.B
