Đối với Việt Nam, khi đang ở giai đoạn cuối của thời kỳ cơ cấu dân số vàng và đồng thời bước vào quá trình già hóa với tốc độ nhanh, những thách thức dân số hiện nay không chỉ đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách mà còn đòi hỏi sự thay đổi trong nhận thức xã hội về hôn nhân, gia đình, sinh con, bình đẳng giới và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với tương lai đất nước.
Tranh cổ động. Nguồn" Internet.
Dân số biến động từ những thay đổi trong đời sống
Theo Bộ Y tế, Việt Nam hiện có gần 70 triệu người trong độ tuổi lao động (15-64 tuổi), tạo nên lợi thế đặc biệt để phát triển kinh tế. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là hàng loạt dấu hiệu đáng lo ngại như xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ngày càng phổ biến; mức sinh thấp kéo dài ở nhiều địa phương; tốc độ già hóa dân số nhanh; mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao; tình trạng tảo hôn và mang thai ở tuổi vị thành niên vẫn còn tồn tại ở một số vùng.
Nếu nhìn dưới góc độ văn hóa, những biến động này phản ánh sự thay đổi mạnh mẽ trong hệ giá trị của xã hội hiện đại.
Thế hệ trẻ hôm nay có nhiều cơ hội học tập, làm việc và Hội nhập quốc tế hơn các thế hệ trước. Họ đề cao sự phát triển bản thân, tự chủ tài chính, chất lượng cuộc sống và quyền lựa chọn lối sống. Hôn nhân không còn được xem là cột mốc bắt buộc của tuổi trưởng thành; việc sinh con cũng trở thành quyết định mang tính cá nhân nhiều hơn là trách nhiệm truyền thống.
Đó là xu hướng phổ biến ở nhiều quốc gia phát triển và Việt Nam cũng không nằm ngoài dòng chảy ấy. Tuy nhiên, nếu mức sinh thấp kéo dài trong nhiều năm, hệ quả sẽ không chỉ là sự thiếu hụt lao động mà còn kéo theo những biến đổi sâu sắc trong cấu trúc gia đình, quan hệ giữa các thế hệ và hệ thống an sinh xã hội.
Đáng chú ý hơn, tốc độ già hóa dân số của Việt Nam đang diễn ra nhanh hơn nhiều quốc gia từng trải qua quá trình này. Theo dự báo của Bộ Y tế, nếu năm 2024 cứ hai trẻ em tương ứng với một người cao tuổi thì khoảng nửa thế kỷ tới, cứ hai trẻ em sẽ có tới bốn người cao tuổi. Điều đó đồng nghĩa với việc gánh nặng chăm sóc người già, chi phí y tế và an sinh sẽ ngày càng lớn, trong khi lực lượng lao động có xu hướng thu hẹp.
Ở chiều ngược lại, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn là một "vết gợn" văn hóa chưa được xóa bỏ hoàn toàn. Tư tưởng trọng nam hơn nữ, dù đã giảm đáng kể, vẫn tồn tại ở một bộ phận người dân, tạo nên nguy cơ mất cân bằng hôn nhân trong tương lai và kéo theo nhiều hệ lụy xã hội.
Đầu tư cho thanh niên là đầu tư cho tương lai
Thông điệp của UNFPA năm nay lựa chọn thanh niên làm trung tâm không phải ngẫu nhiên. Thế hệ trẻ hôm nay chính là lực lượng sẽ quyết định chất lượng dân số của ngày mai.
Nhưng muốn thanh niên hiện thực hóa khát vọng của mình, điều quan trọng không chỉ là khuyến khích họ kết hôn hay sinh con nhiều hơn. Điều họ cần là một môi trường sống đủ thuận lợi để có thể đưa ra những lựa chọn tự nguyện và có đầy đủ thông tin.
Khi người trẻ được tiếp cận giáo dục chất lượng, có việc làm ổn định, có cơ hội sở hữu nhà ở, được chăm sóc sức khỏe sinh sản toàn diện, được chia sẻ bình đẳng trách nhiệm gia đình và nuôi dạy con cái, họ sẽ tự tin hơn trong việc xây dựng gia đình theo mong muốn.
Đó cũng là quan điểm được Liên hợp quốc khuyến nghị và đang được Việt Nam từng bước cụ thể hóa thông qua Luật Dân số và Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Đây là sự chuyển đổi quan trọng từ tư duy quản lý quy mô dân số sang phát triển con người toàn diện, lấy quyền và nhu cầu của mỗi cá nhân làm trung tâm.
Dưới góc nhìn văn hóa, giáo dục dân số ngày nay cũng không còn chỉ là tuyên truyền về kế hoạch hóa gia đình. Đó phải là quá trình hình thành lối sống có trách nhiệm, trang bị kiến thức về sức khỏe sinh sản, sức khỏe tiền hôn nhân, bình đẳng giới, kỹ năng làm cha mẹ và xây dựng gia đình hạnh phúc.
Đặc biệt, trong kỷ nguyên số, cách truyền thông cũng cần thay đổi. Người trẻ tiếp nhận thông tin chủ yếu qua mạng xã hội và các nền tảng số. Vì vậy, những thông điệp về dân số cần được truyền tải bằng ngôn ngữ gần gũi, sáng tạo và dựa trên bằng chứng khoa học, thay vì những khẩu hiệu khô cứng. Khi thanh niên trở thành chủ thể của hoạt động truyền thông, họ không chỉ tiếp nhận mà còn lan tỏa những giá trị tích cực tới cộng đồng.
Quan trọng hơn cả, bài toán dân số không thể giải quyết chỉ bằng chính sách của ngành y tế. Đó là trách nhiệm chung của giáo dục, lao động, an sinh xã hội, phát triển nhà ở, bình đẳng giới và cả sự thay đổi trong nhận thức của mỗi gia đình.
Một xã hội phát triển bền vững không phải là xã hội đông dân hay ít dân, mà là xã hội biết tạo điều kiện để mỗi người được học tập, được làm việc, được chăm sóc sức khỏe, được lựa chọn hôn nhân và sinh con theo nguyện vọng của mình, đồng thời có đủ điều kiện để nuôi dưỡng những thế hệ khỏe mạnh, có tri thức và trách nhiệm.
Ngày Dân số Thế giới năm nay vì thế không chỉ gửi đi thông điệp dành cho thanh niên, mà còn là lời nhắc đối với toàn xã hội. Khi khát vọng của người trẻ được nuôi dưỡng bằng những chính sách nhân văn, một môi trường văn hóa tiến bộ và những cơ hội phát triển công bằng, lợi thế dân số vàng mới thực sự được chuyển hóa thành sức mạnh quốc gia. Bởi suy cho cùng, dân số không chỉ quyết định quy mô của một đất nước, mà còn phản chiếu trình độ văn hóa, chất lượng nguồn nhân lực và tương lai phát triển của cả dân tộc.
V.X.B
