Người thầy gieo chữ, khai sáng quê hương
Cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đỗ Khắc Chung được sử sách nhắc đến nhiều với vai trò là một mệnh quan triều đình, nhà chính trị, quân sự và ngoại giao có nhiều công lao, đóng góp to lớn đối với đất nước và triều Trần, đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông những năm 1285 - 1288.
Nhưng với người dân quê Quan Tử - Sơn Đông, đến nay, ông vẫn luôn được nhắc nhớ và tri ân với vai trò là người thầy khai sáng, người đã gieo những con chữ đầu tiên, được ví như những hạt giống của đạo lý, tri thức, ước mơ, hoài bão và khát vọng không ngừng vươn lên trên mảnh đất này. Từ đó, hòa cùng lịch sử dân tộc, nơi đây đã trở thành cái nôi ươm mầm, nuôi dưỡng cho đất nước những bậc hiền tài như Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn cùng mười hai vị khoa bảng, tiến sĩ Nho học. Truyền thống hiếu học lẫy lừng ấy vẫn đang được cộng đồng gìn giữ, trao truyền và tiếp nối.
Đỗ Khắc Chung: Bậc hiền tài trí dũng song toàn
Đỗ Khắc Chung sinh năm 1247 tại làng Cam Lộ, xã Giáp Sơn, huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình có lễ nghĩa, sống bằng nghề làm thuốc cứu người. Cha của Đỗ Khắc Chung là ông Đỗ Nhuận, mẹ là bà Vũ Thị Hương. Từ nhỏ, Đỗ Khắc Chung đã nổi tiếng thông minh, nhanh nhẹn, được dân làng ví như thần đồng. Nhờ chuyên tâm học hành, rèn luyện, ông sớm trở thành một trang nam tử văn võ song toàn.
Trong một lần du ngoạn, ông đặt chân đến làng Gốm, thuộc trang Sơn Đông, huyện Lập Thạch, lộ Tam Đái, nay là thôn Quan Tử, xã Sơn Đông, tỉnh Phú Thọ. Nhận thấy nơi đây có vượng khí công khanh, phong cảnh hữu tình, người dân thuần hậu, ông đã đề nghị với nhà chức trách xin mở trường dạy học. Được dân làng ủng hộ và chung sức, ông chọn một thế đất đẹp, có hình dáng tựa như một cỗ bút nghiên để mở trường dạy chữ. Cũng từ đó, dân làng dần biết đến lễ nghĩa, coi trọng việc học hành và hình thành những truyền thống tốt đẹp.
Sau khoảng bảy năm mở trường dạy học ở Sơn Đông, đến năm 1280, khi vua Trần Thánh Tông cho mở khoa thi Thái học sinh để tuyển chọn nhân tài ra giúp nước, Đỗ Khắc Chung tham gia dự thi, đỗ Bảng nhãn và được bổ làm quan. Trải qua bốn triều vua Trần, ông luôn được tin dùng và giao nhiều trọng trách.
Khi cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên - Mông lần thứ hai bùng nổ, trước khí thế hung hăng của giặc, triều đình buộc phải thực hiện cuộc rút lui chiến lược. Để thăm dò tình hình của địch và tranh thủ thời gian hòa hoãn, vua Trần muốn dùng kế đưa sứ giả sang gặp tướng giặc Ô Mã Nhi để thương thuyết, nắm tình hình. Giữa lúc chưa biết chọn ai, Đỗ Khắc Chung đã tâu với vua, xin được đi.
Giữa doanh trại quân thù, ông tỏ rõ khí chất hiên ngang, bình thản, khéo léo đối đáp và vạch trần mưu đồ của giặc. Bản lĩnh cùng sự ứng biến linh hoạt của ông khiến tướng giặc Ô Mã Nhi cũng phải kiêng nể, ngửa mặt lên trời mà than rằng: “Tay không đi sứ mà không hổ mặt chủ, nước Nam có người giỏi thế này thì không dễ gì lấy được”.
Sau lần lập công ấy, Đỗ Khắc Chung được ban quốc tính, mang họ vua, tức được đổi từ họ Đỗ sang họ Trần, và được bổ chức An phủ sứ ở kinh đô. Sử sách còn ghi, ông cũng chính là người đã tâu với vua Trần, xin lĩnh trọng trách đích thân vào Chiêm Thành để giải cứu thành công Huyền Trân công chúa khỏi bị hỏa thiêu, tuẫn táng theo vua Chiêm Thành là Chế Mân.
Do lập nhiều công trạng và có công dạy bảo hai thái tử, sau này trở thành vua Anh Tông và vua Minh Tông, ông tiếp tục được thăng quan, bổ nhiệm các chức Tả phụ và Thiếu bảo. Đây là những chức tước trong triều Trần vốn chỉ dành cho những người thuộc hàng ngũ quý tộc.
Ngôi đền thiêng, nơi lưu giữ ký ức và tri ân công đức thầy giáo Đỗ Khắc Chung
Sau ngày từ biệt mái trường và người dân làng Gốm để ra gánh vác việc nước, những trọng trách lớn lao đối với đất nước và triều đại khiến thầy giáo Đỗ Khắc Chung không có nhiều dịp trở lại thăm nơi từng gắn bó, chở che và nuôi dưỡng ước mơ, khát vọng của ông thời trai trẻ.
Nhưng trong tâm thức của người dân nơi đây, hình ảnh người thầy khai sáng cùng những giá trị tri thức, đạo học mà ông đã gieo trên mảnh đất này vẫn luôn được nhắc nhớ và mãi mãi khắc ghi. Để thể hiện sự tôn kính đối với người thầy, Nhân dân đã tôn ông là Thành hoàng làng và lập đền thờ ông ngay trên mảnh đất xưa kia ông từng mở trường dạy học.
Đền thờ Đỗ Khắc Chung được xây dựng vào khoảng thời Hậu Lê, có hướng nhìn ra dòng sông Lô. Bên trong đền, cùng với các tư liệu, hiện vật quý đang được lưu giữ, ngay trước ban thờ là bức hoành phi khắc bốn chữ lớn: “Vạn đại chiêm ngưỡng”, tạm dịch là “Muôn đời noi theo”.
Bức hoành phi không chỉ thể hiện sự tôn kính mà người dân dành cho thầy giáo Đỗ Khắc Chung, mà còn như lời nhắn nhủ gửi đến hậu thế: Hãy soi chiếu vào tấm gương sáng của thầy để ngưỡng vọng, học tập và noi theo.
Ngôi đền hiện hữu trầm mặc qua thời gian, trở thành một địa chỉ sinh hoạt văn hóa, tâm linh; là nơi để người dân làng Gốm - Quan Tử từ muôn phương tìm về, thành kính thắp nén tâm hương, gửi gắm niềm tin tín ngưỡng, mong cầu sự che chở, chỉ đường dẫn lối của người thầy tôn kính, vị phúc thần của dân làng.
“Tiếng lành đồn xa”, ngày nay, ngôi đền đang dần trở thành nơi để du khách thập phương, đặc biệt là các thế hệ học sinh quanh vùng, tìm đến tham quan, chiêm bái và gửi gắm ước nguyện của bản thân trên con đường lập thân, lập nghiệp hoặc mỗi khi chuẩn bị bước vào những kỳ thi quan trọng.
Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua kể từ khi thầy giáo Đỗ Khắc Chung mở trường dạy học tại làng Gốm. Di sản mà ông để lại không chỉ là những công trạng được ghi trong sử sách, cũng không chỉ là những tư liệu, hiện vật quý và ngôi đền thiêng đang được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Với người dân làng Gốm - Quan Tử, Sơn Đông, di sản quý giá nhất mà ông để lại chính là tinh thần hiếu học, coi trọng đạo lý; ý chí lập thân, lập nghiệp; khát vọng vươn lên bằng tri thức và sự tận hiến cho quê hương, đất nước đã được ông gieo vào tâm thức của các thế hệ người dân trên mảnh đất này.
Giữa nhịp sống hối hả của xã hội hiện đại, làng Gốm hôm nay đang cùng quê hương, đất nước vững tin bước vào giai đoạn phát triển mới. Nhưng nơi đây vẫn giữ được những nét đẹp riêng có, đó là sự thanh bình của làng quê cùng vẻ cổ kính, thâm nghiêm của một miền quê đậm đặc các giá trị di sản văn hóa. Trên dải đất ven sông ấy, mạch nguồn đạo học mà thầy giáo Đỗ Khắc Chung đã gieo năm xưa vẫn đang không ngừng được gìn giữ, trao truyền và tiếp nối.
