Từ thực tiễn kiểm sát giải quyết án hành chính trong lĩnh vực đất đai
Theo thống kê, từ ngày 1/1/2023 đến 31/12/2025, Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 9 - Phú Thọ đã thụ lý, kiểm sát giải quyết 27 vụ án hành chính trong lĩnh vực đất đai, chiếm 87% tổng số vụ án hành chính đơn vị thụ lý.
Trong đó, 26 vụ liên quan đến quyết định hành chính, hành vi hành chính về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; 1 vụ liên quan đến quyết định hành chính trong giải quyết khiếu nại, tố cáo về đất đai.
Các khiếu kiện chủ yếu phát sinh từ việc trả lại hồ sơ đề nghị cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, từ chối tiếp nhận hồ sơ, hủy hồ sơ đã lập hoặc các hành vi hành chính liên quan đến việc xác nhận nguồn gốc, hiện trạng sử dụng đất.
Đặc điểm chung của các vụ việc là tính chất phức tạp, kéo dài. Nhiều trường hợp đất có quá trình sử dụng qua nhiều thời kỳ, chịu tác động của các chính sách pháp luật khác nhau; hồ sơ địa chính cũ chủ yếu ở dạng giấy, phân tán, thiếu đồng bộ hoặc chưa được cập nhật kịp thời khi có biến động. Điều này gây khó khăn cho quá trình thu thập chứng cứ và đánh giá tính hợp pháp của các quyết định hành chính bị khởi kiện.
Kết quả giải quyết cho thấy, đa số các bản án đều theo hướng bác yêu cầu khởi kiện của người khởi kiện. Điều này cho thấy, về cơ bản công tác quản lý nhà nước về đất đai tại địa phương được thực hiện đúng quy định pháp luật.
Đối với 3 bản án sơ thẩm chấp nhận yêu cầu khởi kiện của người dân, Viện kiểm sát đã ban hành kháng nghị phúc thẩm, đề nghị sửa án theo hướng bác yêu cầu khởi kiện. Kết quả, 2 vụ việc được cấp phúc thẩm hủy án do người khởi kiện rút đơn; 1 vụ được sửa án theo hướng chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát.
Thực tiễn này cho thấy vai trò chủ động, tích cực của cơ quan kiểm sát trong việc kiểm sát chặt chẽ hoạt động xét xử, kịp thời phát hiện những hạn chế trong đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật của cấp sơ thẩm. Đồng thời, đây cũng là minh chứng cho cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực trong hoạt động tư pháp, góp phần bảo đảm việc áp dụng pháp luật được thống nhất, khách quan.
Những chuyển biến tích cực trong quản lý đất đai
Thông qua công tác kiểm sát giải quyết các vụ án hành chính, có thể nhận thấy bên cạnh những vụ việc phát sinh khiếu kiện, công tác quản lý nhà nước về đất đai tại địa phương thời gian qua đã có nhiều chuyển biến tích cực.
Hệ thống văn bản chỉ đạo, điều hành về đất đai được ban hành tương đối kịp thời, bám sát quy định pháp luật và tình hình thực tiễn. Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất từng bước được rà soát, điều chỉnh theo hướng đồng bộ, công khai, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc quản lý, khai thác và sử dụng đất phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Cải cách hành chính và chuyển đổi số trong lĩnh vực đất đai cũng đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận. Nhiều thủ tục được đơn giản hóa, rút ngắn thời gian giải quyết. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai và từng bước số hóa hồ sơ địa chính góp phần nâng cao tính minh bạch, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp tiếp cận thông tin.
Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, gắn với đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, bước đầu góp phần tinh gọn bộ máy, giảm cấp trung gian, rút ngắn quy trình giải quyết thủ tục hành chính về đất đai.
Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn và chính quyền cơ sở ngày càng chặt chẽ; ý thức chấp hành pháp luật đất đai của người dân từng bước được nâng cao thông qua công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn vẫn còn bộc lộ một số hạn chế. Tình trạng chậm thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất vẫn xảy ra ở một số trường hợp. Hồ sơ địa chính qua nhiều thời kỳ còn phân tán, thiếu đồng bộ, thậm chí thất lạc hoặc chưa được chỉnh lý khi có biến động đất đai.
Việc chưa hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai tập trung, liên thông khiến quá trình cung cấp tài liệu cho cơ quan tố tụng gặp khó khăn, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án. Một số vụ việc có nguồn gốc đất phức tạp, trải qua nhiều lần chuyển dịch nhưng chưa được rà soát, hoàn thiện hồ sơ kịp thời.
Công tác phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn trong xác minh nguồn gốc đất, nghĩa vụ tài chính đôi khi chưa đồng bộ, dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết. Bên cạnh đó, năng lực và số lượng cán bộ địa chính cấp cơ sở chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu nhiệm vụ, nhất là khi khối lượng công việc ngày càng tăng và yêu cầu chuyên môn ngày càng cao.
Công tác chuyển giao hồ sơ địa chính giữa các đơn vị sau sắp xếp nếu không được thực hiện chặt chẽ có thể dẫn đến nguy cơ thất lạc, thiếu sót thông tin.
Trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, triển khai nhiều dự án đầu tư, giải phóng mặt bằng, thu hồi đất và điều chỉnh quy hoạch sau sáp nhập đơn vị hành chính, khiếu kiện hành chính về đất đai được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng và diễn biến phức tạp.
Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý và giải quyết án hành chính
Khối lượng công việc tăng, tính chất vụ án ngày càng phức tạp, liên quan đến nhiều hệ thống văn bản pháp luật đất đai qua các thời kỳ đòi hỏi đội ngũ Kiểm sát viên phải có trình độ chuyên môn sâu, kỹ năng nghiên cứu hồ sơ, phân tích chứng cứ và tranh tụng vững vàng. Đồng thời, năng lực công nghệ số, khả năng khai thác hồ sơ điện tử và cơ sở dữ liệu số hóa cũng trở thành yêu cầu tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ.
Trước thực tiễn đó, nhiều giải pháp được đề xuất nhằm hạn chế phát sinh khiếu kiện và nâng cao hiệu quả giải quyết án hành chính về đất đai.
Đối với chính quyền các cấp, cần tăng cường trách nhiệm trong cung cấp hồ sơ, tài liệu khi tham gia tố tụng; cử người đại diện có đủ thẩm quyền, am hiểu pháp luật. Đồng thời, thường xuyên rà soát, kiểm tra toàn diện việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; kịp thời chấn chỉnh, xử lý nghiêm các vi phạm.
Việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai tập trung, liên thông giữa các cấp chính quyền là yêu cầu cấp thiết. Đẩy mạnh số hóa hồ sơ địa chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong giải quyết thủ tục hành chính sẽ góp phần giảm sai sót, hạn chế tiêu cực và nâng cao tính minh bạch.
Đối với ngành Kiểm sát, cần kiểm sát chặt chẽ ngay từ giai đoạn thụ lý vụ án, bảo đảm xác định đúng thẩm quyền, đúng đối tượng khởi kiện và đúng thời hiệu. Kiểm sát viên phải chủ động theo dõi việc thu thập, công khai chứng cứ; đánh giá toàn diện tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính bị khởi kiện.
Công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về pháp luật đất đai và tố tụng hành chính cần được tăng cường. Việc tổng kết thực tiễn, rút kinh nghiệm từ các vụ án bị hủy, sửa cần được thực hiện thường xuyên nhằm nâng cao chất lượng công tác kiểm sát.
Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp liên ngành giữa Viện kiểm sát, Tòa án và chính quyền địa phương cần được hoàn thiện thông qua quy chế phối hợp rõ ràng, phân định cụ thể trách nhiệm của từng cơ quan trong từng giai đoạn tố tụng; đồng thời tăng cường các cuộc họp liên ngành định kỳ để tháo gỡ vướng mắc, thống nhất cách hiểu và áp dụng pháp luật.
Trong bối cảnh cải cách hành chính, cải cách tư pháp và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, lĩnh vực đất đai tiếp tục là phép thử đối với năng lực quản lý nhà nước và hiệu quả hoạt động của các cơ quan tố tụng.
Việc nâng cao tính minh bạch, đồng bộ trong quản lý đất đai; tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính; đồng thời phát huy vai trò kiểm sát chặt chẽ của Viện kiểm sát sẽ là những yếu tố then chốt để hạn chế khiếu kiện, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, góp phần giữ vững ổn định chính trị - xã hội trên địa bàn.
