Vai trò giám sát của Nhân dân trong kiểm soát quyền lực

Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước, đồng thời là đối tượng phục vụ của hoạt động quản lý nhà nước. Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam “của dân, do dân, vì dân”, Nhân dân giữ vị trí trung tâm và có vai trò quan trọng trong kiểm soát quyền lực nhà nước, nhất là đối với chính quyền địa phương. Thông qua giám sát, Nhân dân góp phần phòng ngừa lạm quyền, tham nhũng, lãng phí; đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình, hiệu lực, hiệu quả quản lý của chính quyền. Vì vậy, phát huy vai trò giám sát của Nhân dân là một trong những phương thức quan trọng để kiểm soát quyền lực và xây dựng chính quyền trong sạch, vững mạnh.

Sự cần thiết của giám sát quyền lực nhà nước

Tư tưởng quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân được khẳng định xuyên suốt trong các bản Hiến pháp của Việt Nam. Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân”. Nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở quyền lực của Nhân dân, nhằm quản lý xã hội, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.

Xét dưới góc độ lý luận, học thuyết “Khế ước xã hội” cho rằng Nhà nước được hình thành nhằm duy trì trật tự và bảo vệ lợi ích chung. Từ góc nhìn này, quyền lực nhà nước có nguồn gốc từ xã hội và việc thực thi quyền lực cần được kiểm soát để bảo đảm đúng mục đích, thẩm quyền và khuôn khổ pháp luật. Trong điều kiện Việt Nam, yêu cầu kiểm soát quyền lực được thể hiện thông qua nhiều cơ chế của Nhà nước và xã hội, trong đó có sự tham gia, giám sát của Nhân dân.

Sự cần thiết của giám sát quyền lực còn xuất phát từ yêu cầu phòng ngừa nguy cơ lạm dụng quyền lực. Khi quyền lực không được kiểm soát bằng những cơ chế phù hợp, có thể phát sinh quan liêu, tham nhũng, tiêu cực hoặc thực hiện không đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền. Đối với chính quyền địa phương, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi đây là cấp trực tiếp tổ chức thực hiện nhiều chính sách và giải quyết những vấn đề gắn với đời sống hằng ngày của người dân.

Thông qua phản ánh, kiến nghị và các hình thức giám sát theo quy định pháp luật, Nhân dân có thể cung cấp những thông tin thực tiễn từ cơ sở, góp phần giúp cơ quan có thẩm quyền nhận diện những hạn chế, bất cập trong quản lý và tổ chức thực hiện chính sách.

Giám sát của Nhân dân có ý nghĩa trên một số phương diện chủ yếu:

Thứ nhất, góp phần phòng ngừa lạm dụng quyền lực. Giám sát giúp phát hiện, cảnh báo những biểu hiện tùy tiện, vượt quá thẩm quyền hoặc không tuân thủ Hiến pháp, pháp luật.

Thứ hai, góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí và tiêu cực. Sự giám sát của xã hội góp phần tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý, sử dụng tài sản công, ngân sách, đất đai và thực thi công vụ, qua đó hạn chế nguy cơ lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi.

Thứ ba, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân. Giám sát giúp phản ánh những bất cập trong thực thi chính sách, pháp luật và hoạt động công vụ, qua đó góp phần bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.

Thứ tư, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Thông tin và phản hồi từ thực tiễn giúp cơ quan nhà nước nhận diện hạn chế, điều chỉnh phương thức quản lý và nâng cao chất lượng tổ chức thực hiện.

Chính quyền địa phương và yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước tại địa phương

Chính quyền địa phương là một bộ phận của bộ máy nhà nước, được tổ chức và hoạt động tại các đơn vị hành chính theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Chính quyền địa phương thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được giao, tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật và quản lý nhà nước trên địa bàn, đồng thời giải quyết nhiều vấn đề gắn trực tiếp với đời sống Nhân dân.

Ở Việt Nam, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Chính quyền địa phương là bộ phận của hệ thống chính quyền nhà nước, thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo sự phân định thẩm quyền và quy định của pháp luật.

Theo quy định của pháp luật, chính quyền địa phương được tổ chức phù hợp với các đơn vị hành chính và gồm Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân theo quy định. Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do cử tri địa phương bầu ra, thực hiện chức năng quyết định các vấn đề của địa phương theo thẩm quyền và giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật ở địa phương. Ủy ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, đồng thời là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, có trách nhiệm tổ chức thi hành Hiến pháp, pháp luật và thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định.

Hoạt động của chính quyền địa phương liên quan trực tiếp đến nhiều lĩnh vực như đất đai, xây dựng, ngân sách, đầu tư công, môi trường, an sinh xã hội, dịch vụ công và thủ tục hành chính. Vì vậy, chất lượng hoạt động của chính quyền địa phương có ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân và hiệu quả quản lý nhà nước trên địa bàn.

Kiểm soát quyền lực tại địa phương được thực hiện thông qua nhiều cơ chế. Trong bộ máy nhà nước có hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân và kiểm tra, thanh tra của các cơ quan có thẩm quyền. Bên cạnh đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Nhân dân thực hiện giám sát, phản biện xã hội và các quyền tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội theo quy định. Báo chí và truyền thông cũng góp phần phản ánh thực tiễn, cung cấp thông tin và thúc đẩy công khai, minh bạch trong hoạt động công quyền.

Nhân dân thực hiện quyền giám sát thông qua nhiều cơ chế, hình thức như thực hiện dân chủ ở cơ sở; tham gia ý kiến, kiểm tra, giám sát những nội dung theo quy định; giám sát thông qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội; hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng; cùng các quyền phản ánh, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo và những hình thức tham gia khác theo quy định pháp luật.

Những cơ chế này tạo điều kiện để người dân tham gia quản lý nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của mình, đồng thời cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý những vấn đề phát sinh. Qua đó, giám sát của Nhân dân trở thành một kênh quan trọng góp phần kiểm soát quyền lực tại địa phương, nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả hoạt động của chính quyền.

Thực trạng hoạt động giám sát của Nhân dân trong kiểm soát quyền lực đối với chính quyền địa phương hiện nay

Thời gian qua, hoạt động giám sát của Nhân dân đối với chính quyền địa phương có những chuyển biến tích cực, góp phần tăng cường thực hiện dân chủ ở cơ sở, nâng cao công khai, minh bạch và trách nhiệm của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức. Tuy nhiên, hoạt động giám sát vẫn còn những hạn chế cần tiếp tục khắc phục.

• Những kết quả đạt được

Thứ nhất, nhận thức về quyền và vai trò giám sát của Nhân dân từng bước được nâng lên. Cùng với quá trình hoàn thiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, người dân có thêm điều kiện tham gia ý kiến, phản ánh, kiến nghị đối với những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống và lợi ích cộng đồng.

Thứ hai, cơ sở pháp lý cho sự tham gia, giám sát ngày càng được hoàn thiện. Hiến pháp và các quy định pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, tiếp cận thông tin, giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã tạo cơ sở để Nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội và giám sát hoạt động của chính quyền.

Thứ ba, hình thức và phương thức giám sát ngày càng đa dạng. Bên cạnh tiếp xúc cử tri, tiếp công dân, phản ánh, kiến nghị và tham gia các hoạt động cộng đồng, việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số tạo thêm kênh để người dân tiếp cận thông tin và phản ánh những vấn đề phát sinh tại địa phương.

Thứ tư, các thiết chế giám sát ở cơ sở từng bước phát huy vai trò. Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng tham gia giám sát theo chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền, góp phần tăng cường công khai, minh bạch trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách và một số chương trình, dự án tại cộng đồng.

• Những khó khăn, hạn chế

Một là, nhận thức và năng lực giám sát của một bộ phận người dân còn hạn chế. Không phải người dân nào cũng có điều kiện tiếp cận đầy đủ thông tin và kiến thức pháp luật cần thiết. Ở một số nơi, hoạt động giám sát còn mang tính hình thức, chưa đi sâu vào những vấn đề cụ thể.

Hai là, việc tiếp cận thông tin phục vụ giám sát còn gặp khó khăn. Một số thông tin liên quan đến quy hoạch, đất đai, ngân sách, đầu tư và hoạt động quản lý tại địa phương chưa phải lúc nào cũng thuận tiện để người dân tiếp cận, ảnh hưởng đến khả năng giám sát.

Ba là, sự tham gia của người dân chưa đồng đều. Một bộ phận người dân còn tâm lý e ngại hoặc chưa thực sự quan tâm đến hoạt động quản lý ở địa phương. Trong một số trường hợp, người dân lo ngại việc phản ánh, kiến nghị có thể ảnh hưởng đến quan hệ hoặc quyền lợi của mình.

Bốn là, chất lượng hoạt động của các thiết chế giám sát ở cơ sở chưa đồng đều. Năng lực, điều kiện hoạt động và mức độ chủ động của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng còn khác nhau; việc theo dõi, kiến nghị xử lý sau giám sát ở một số trường hợp chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn.

Năm là, việc bảo đảm an toàn cho người phản ánh, tố cáo cần tiếp tục được quan tâm. Bên cạnh các quy định pháp luật về bảo vệ người tố cáo và người cung cấp thông tin, cần nâng cao hiệu quả thực thi, bảo mật thông tin và xử lý hành vi trả thù, trù dập theo quy định.

Sáu là, việc tiếp nhận và xử lý một số phản ánh, kiến nghị còn chưa kịp thời. Việc phản hồi, giải quyết hoặc giải thích chưa đầy đủ có thể ảnh hưởng đến niềm tin và động lực tham gia giám sát của người dân. Vì vậy, nâng cao trách nhiệm tiếp nhận, xử lý và phản hồi là yêu cầu cần thiết.

Nhìn chung, hoạt động giám sát của Nhân dân đã có những chuyển biến về cơ sở pháp lý, phương thức thực hiện và mức độ tham gia. Tuy nhiên, hiệu quả giám sát còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận thông tin, nhận thức của người dân, chất lượng hoạt động của các thiết chế giám sát và trách nhiệm tiếp nhận, xử lý của cơ quan nhà nước.

Giải pháp nâng cao hiệu quả giám sát của Nhân dân đối với chính quyền địa phương

Để phát huy vai trò của Nhân dân trong giám sát và kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:

Thứ nhất, tăng cường công khai, minh bạch thông tin và nâng cao nhận thức pháp luật của Nhân dân.

Chính quyền địa phương cần thực hiện đầy đủ các quy định về công khai, minh bạch và cung cấp thông tin, nhất là những nội dung liên quan trực tiếp đến đời sống, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, giúp Nhân dân hiểu rõ quyền, trách nhiệm và phương thức tham gia, giám sát theo quy định.

Thứ hai, hoàn thiện và phát huy hiệu quả các cơ chế giám sát ở cơ sở.

Tiếp tục thực hiện nghiêm các quy định về dân chủ ở cơ sở, tạo điều kiện để Nhân dân tham gia ý kiến, kiểm tra, giám sát những nội dung theo quy định. Phát huy vai trò của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng và các hình thức giám sát phù hợp; đồng thời nâng cao năng lực và điều kiện hoạt động của các thiết chế này.

Thứ ba, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội.

Tiếp tục phát huy vai trò tập hợp ý kiến, nguyện vọng của Nhân dân; thực hiện giám sát, phản biện xã hội theo quy định; đồng thời theo dõi, phản ánh việc giải quyết các kiến nghị chính đáng của người dân, góp phần tăng cường mối quan hệ giữa Nhân dân với chính quyền.

Thứ tư, nâng cao trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết và giải trình của chính quyền địa phương.

Duy trì các hình thức tiếp nhận phản ánh, kiến nghị phù hợp; nâng cao chất lượng tiếp công dân, đối thoại và giải quyết khiếu nại, tố cáo thuộc thẩm quyền. Việc cung cấp thông tin, giải thích và phản hồi cần kịp thời, rõ ràng, đúng thẩm quyền; kết quả giải quyết được công khai trong những trường hợp pháp luật quy định.

Thứ năm, bảo đảm quyền của người tham gia giám sát và xử lý nghiêm hành vi vi phạm.

Thực hiện đầy đủ các quy định về bảo vệ người tố cáo, người khiếu nại, người phản ánh, kiến nghị và các chủ thể tham gia giám sát theo quy định pháp luật. Đồng thời, xử lý nghiêm các hành vi cản trở, bao che hoặc vi phạm pháp luật trong quá trình thực hiện quyền giám sát; khuyến khích sự tham gia có trách nhiệm, đúng pháp luật của Nhân dân.

Kết luận

Giám sát của Nhân dân là một trong những phương thức quan trọng góp phần kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương, phòng ngừa lạm quyền, tham nhũng, tiêu cực và nâng cao trách nhiệm của chính quyền. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát, tăng cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và tạo điều kiện để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Qua đó, góp phần xây dựng chính quyền địa phương trong sạch, liêm chính, hiệu lực, hiệu quả và phục vụ Nhân dân.