Ông Hoàng Xuân Hạnh, Phó Chủ tịch UBND xã Nghĩa Đồng cho biết: Từ ngày 1/4 - 3/4/2026 (14 - 16/2 Âm lịch), tại sân vận động xã Nghĩa Đồng, tỉnh Nghệ An sẽ diễn ra Lễ kỷ niệm 100 năm đình Sen hình thành và phát triển (1926-2026), Lễ hội đình Sen năm 2026 và Đại hội thể dục thể thao xã Nghĩa Đồng lần thứ I, năm 2026. Nội dung Lễ hội gồm phần cổ lễ: Lễ mộc dục và gia quan (Nghi thức tắm rửa tượng thần phật, bài vị trước khi làm lễ cúng tế và thay áo mới cho tượng thần phật); Lễ rước; Lễ yết cáo; Lễ đại tế; Lễ tạ.
Giữ hồn làng, giữ nghĩa ông cha
Trong cuốn “Tân Kỳ truyền thống và làng xã” của PGS. Ninh Viết Giao thì đình Sen là ngôi đình lớn nhất, có ý nghĩa về mặt kiến trúc vào loại hiếm so với tất cả các đình làng ven sông Hiếu còn lưu giữ cho đến nay.
Đình xây dựng vào năm 1926 trên đất thôn Phương Liên và là ngôi đình lớn nhất vùng.
Ngôi đình là nơi hội tụ của kiến trúc cổ Việt Nam, với sự tinh xảo, hoa văn cầu kỳ. Trên đỉnh nóc, đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt theo thể thức đăng đối. Trong đình hiện vẫn còn lưu giữ được nhiều hiện vật quý như: đồ tế khí, hương án, gươm giáo, cờ quạt, tán lọng, cùng những hiện vật dùng cất dấu tài liệu và nuôi dưỡng cán bộ Đảng ở Nghĩa Đồng năm 1930-1931.
Hiện nay, ngôi đình còn 4 hàng cột gỗ lim vừa một vòng tay người ôm. Ngoài ra, còn có một số kết cấu tạc rồng phượng, tất cả đều bằng gỗ lim. Đầu hồ đình khắc 4 chữ “vạn phúc du đồng” có nghĩa là phúc được chia đều cho mỗi người.
Theo hồ sơ di tích đình Sen (xã Nghĩa Đồng, huyện Tân Kỳ, tháng 2/2001) thì trước cách mạng tháng 8/1945, tại đình Sen các lễ hội được tổ chức vào đầu năm (ngày 7/1) là lễ khai hạ. Cứ ba năm một lần là lễ Kỳ Phúc vào rằm tháng 2 âm lịch, lễ đại rước lớn từ đền Chính về đình Sen. Khi rước đi theo các trục đường chính có kiệu, tán lọng, cờ quạt, gươm rất uy nghi. Dân làng hai bên đường thắp hương, cầu an cho dân làng làm ăn thịnh vượng. Về đến sân đình hạ kiệu xuống, rước các hòm sắc của các vị thần đưa lên cung đình đặt vào hương án để dân làng làm lễ trong 3 ngày. Ngày thứ 3 rước thần về đền Chính.
Phần tân lễ gồm Lễ kỷ niệm 100 năm đình Sen hình thành và phát triển 1926-2026; Khai mạc Lễ hội Đình Sen năm 2026 và Khai mạc Đại hội TDTT xã Nghĩa Đồng lần thứ I, năm 2026. Đồng thời công bố thiết kế, quy hoạch tổng thể và phát động kêu gọi đóng góp tôn tạo di tích lịch sử, văn hóa Đình Sen.
Bên cạnh dó, phần hội là chương trình liên hoan văn nghệ chào mừng; Các trò chơi dân gian như đánh cờ người, ném còn. Ngoài ra còn các hoạt động thể thao như bóng chuyền, đẩy gậy, kéo co, điền kinh, bơi.
Đình Sen xuống cấp nghiêm trọng cần sớm được tôn tạo
Bao đời nay, khi nói đến văn hóa làng ta đều liên tưởng tới những hình ảnh mang tính biểu tượng “cây đa, bến nước, sân đình”. Đình làng không chỉ là nơi thờ cúng linh thiêng của cộng đồng, không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng mà còn là chứng nhân của lịch sử, cùng trải qua biết bao thăng trầm, biến cố của thời gian.
Tất cả những khái niệm về đình làng được “phiên dịch” và “tái hiện” trong bộ khung gỗ chắc chắn mà linh hoạt, trong cấu trúc không gian thoáng mở mà tầng bậc, trong chủ đề trang trí mộc mạc mà tinh tế.
Xóm 7 xã Nghĩa Đồng hiện có Đình Sen là chứng tích của cao trào cách mạng 1930 -1931 và phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh. Trước kia, vùng đất được chia là 2 ngôi làng lớn. Ngoài làng Sen còn có làng Sẻ. Thời Pháp thuộc, làng Sẻ còn gọi là làng San, tên chữ là Tri Chỉ. Còn Làng Sen gọi là làng Phương Liên thuộc xã Tri Lễ, tổng Cự Lâm, huyện Nghĩa Đàn cũ.
Sau lần di dời vào năm 1965 và trong một thời gian dài không được quan tâm đúng mức, ngôi đình đã xuống cấp.
Trong những năm 1930 - 1931, đây là nơi làm lễ tổ chức thành lập Phủ ủy Quỳ Châu để hưởng ứng mạnh mẽ cao trào cách mạng Xô Viết Nghệ Tĩnh. Tại Đình Sen đã có 7 đêm diễn thuyết, rải truyền đơn, treo cờ đỏ búa liềm kêu gọi quần chúng lao khổ vùng lên đấu tranh chống thực dân và phong kiến.
Trước tình thế đó, lo sợ cao trào cách mạng diễn ra rộng, địch đã huy động nhiều lực lượng phá hoại phong trào. Chúng bắt ba đồng chí: Nguyễn Linh, Lê Thạch và Lê Nguyệt là cán bộ ở miền xuôi lên xây dựng cơ sở cách mạng tại vùng này. Để bắt các đồng chí khai báo, chúng đã dùng các nhục hình để tra tấn dã man, nhưng chẳng ai hé một lời. Ngày 13/7/1931, địch giải ba đồng chí về Đình Sen để xử bắn, hòng uy hiếp tinh thần của người dân.
Năm 1945, đây còn là địa điểm của quần chúng nhân dân tập hợp đi biểu tình cướp chính quyền trên toàn huyện.
Ông Hoàng Xuân Hạnh cho biết, thời gian qua Đình Sen có nhiều kết cấu bị xuống cấp và đã được cấp trên, địa phương tổ chức tu bổ cấp thiết. Tuy nhiên hiện nay tình trạng xuống cấp của Đình khá nghiêm trọng và cẩn được tổ chức tôn tạo kịp thời.
Dù một số không gian văn hóa làng không còn được sử dụng thường xuyên trong cuộc sống mới, nhưng chúng cần được bảo tồn như những biểu tượng, mang giá trị văn hóa làng, đặc biệt là giá trị cố kết cộng đồng.
Việc trùng tu và tôn tạo Đình Sen có ý nghĩa rất lớn trong việc khẳng định giá trị của di tích nhằm phục vụ công tác giáo dục truyền thống văn hóa, cách mạng cho thế hệ hôm nay và mai sau.
