GS.TS Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) thuộc Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) - Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University – TTU) tại buổi làm việc.
Chuyến thăm và làm việc của đoàn quân sự Việt Nam do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia 515, làm Trưởng đoàn đã khẳng định điều đó. Hơn 300 trường hợp được nghiên cứu trong bảy tháng đầu năm 2026 cho thấy những trang giấy đã nằm im hơn nửa thế kỷ đang từng bước trở thành manh mối cho công tác tìm kiếm hôm nay.
1- Cầu nối giữa chứng cứ lịch sử và nhiệm vụ nhân đạo
Qua cuộc làm việc ngày 10/8/2026 tại Washington, D.C., Đại học Texas Tech (Texas Tech University - TTU) được nhìn nhận là một trong những đối tác có ý nghĩa chiến lược trong Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh (Vietnam Wartime Accounting Initiative - VWAI). Giá trị riêng có của TTU không chỉ nằm ở việc sở hữu một kho lưu trữ lớn, mà ở khả năng biến chứng cứ lịch sử thành những hồ sơ có thể phục vụ trực tiếp cho công tác xác minh và tìm kiếm thực địa.
Một cuộc điều tra có thể bắt đầu từ một cái tên, một ký hiệu đơn vị, một cuốn nhật ký, một giấy báo tử, một kỷ vật chiến trường, một báo cáo thương vong, một sơ đồ chôn cất hoặc một địa danh đã thay đổi hoàn toàn sau chiến tranh. Từ manh mối nhỏ bé ấy, các nhà nghiên cứu phải đối chiếu nhiều nguồn để trả lời: người mất tích là ai; đơn vị nào từng hoạt động tại khu vực; trận đánh đã diễn ra ra sao; thương vong ở đâu; có việc chôn cất tạm thời hay không; và chứng cứ hiện có đã đủ để đề xuất xác minh thực địa chưa.
Các tổ chức cựu chiến binh có thể giúp tìm nhân chứng; chuyên gia không gian địa lý phân tích địa điểm; doanh nghiệp cung cấp công nghệ; phòng xét nghiệm thực hiện giám định ADN; lực lượng Việt Nam tìm kiếm và quy tập. TTU đảm nhiệm lớp nghiên cứu lịch sử có khả năng kết nối những công đoạn ấy. Một lời kể sẽ đáng tin cậy hơn khi được đối chiếu với hồ sơ đơn vị và bản đồ; một vị trí nghi vấn sẽ rõ hơn khi đặt cạnh không ảnh thời chiến; một mẫu hài cốt sẽ có thêm cơ sở nhận dạng khi được nối với hồ sơ thương vong và danh sách đơn vị.
Bởi vậy, TTU đứng ở giai đoạn đầu nhưng mang tính nền tảng: góp phần xác định phải bắt đầu tìm từ đâu, tìm ai và dựa trên hệ thống chứng cứ nào. Theo nghĩa đó, trường là một cầu nối giữa tư liệu của cuộc chiến và trách nhiệm nhân đạo trong hiện tại.
2- Một kho tư liệu lớn chỉ có ý nghĩa khi được giải mã
Lợi thế thể chế nổi bật của TTU là chiều sâu của nguồn tư liệu lưu trữ. Riêng bộ sưu tập CDEC có khoảng 260.000 hồ sơ, tương đương khoảng 2,7 triệu trang tài liệu được thu giữ trong chiến tranh. Bên cạnh đó là hơn 30 triệu tài liệu liên quan đến Chiến tranh Việt Nam mà các nhà nghiên cứu có thể tiếp cận qua Vietnam Virtual Archive, Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ, Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ, hồ sơ tác chiến, nhật ký đơn vị, bản đồ, báo cáo tình báo, hồ sơ thương vong và nhiều bộ sưu tập khác.
Trong khối tài liệu ấy có những thông tin phía Việt Nam không còn lưu giữ, chưa có điều kiện tiếp cận hoặc khó tìm kiếm một cách hệ thống. Đó có thể là tọa độ lưới trên bản đồ tác chiến, biên bản thẩm vấn, báo cáo sau trận đánh, danh sách thương vong, sơ đồ nơi chôn cất, tài liệu thu giữ của một đơn vị hoặc ảnh chụp địa hình trước khi cảnh quan bị biến đổi.
Quang cảnh buổi làm việc của đoàn quân sự cấp cao Việt Nam tại Mỹ, có TTU tham gia.
Tuy nhiên, TTU nhấn mạnh rằng số lượng tài liệu tự thân chưa phải là thành quả. Một trang hồ sơ chỉ trở nên có ích khi được xác định nguồn gốc, đặt đúng bối cảnh, kiểm tra độ tin cậy, đối chiếu với các nguồn khác và chuyển thành nhận định có thể kiểm chứng. Công việc không phải “tìm được một tài liệu” mà là phục dựng một vụ việc.
Đó là lý do TTU xây dựng trong bảy tháng đầu năm 2026 một đội ngũ nghiên cứu liên ngành khoảng 40 thành viên, quy tụ chuyên môn về lịch sử Việt Nam hiện đại, quân sử, lưu trữ, GIS, không ảnh thời chiến, lịch sử truyền khẩu, dữ liệu, công nghệ, biên tập, điều tra thực địa và nghiên cứu tại Việt Nam. Bài toán người mất tích không thể được giải quyết bởi một nhà sử học làm việc đơn độc; nó cần nhiều lớp chuyên môn cùng soi chiếu một manh mối.
3- Hơn 300 trường hợp trong bảy tháng đầu năm 2026
Đội ngũ TTU bước vào giai đoạn hoạt động hiện nay từ tháng 1/2026. Khi cơ chế để Ban Chỉ đạo quốc gia 515 giao địa bàn ưu tiên chưa hình thành đầy đủ, nhóm ban đầu tập trung vào những khu vực có nguồn CDEC tương đối phong phú như Lộc Ninh, An Lộc, Tây Ninh và các địa bàn liên quan đến tuyến hậu cần, căn cứ, chiến trường quan trọng.
Tính đến thời điểm cuộc làm việc tại Washington, TTU đã triển khai nghiên cứu hơn 300 trường hợp và hồ sơ, liên quan đến cá nhân, đơn vị, nhật ký, kỷ vật, giấy báo tử, thương vong, địa điểm chôn cất và báo cáo chiến trường. Mục tiêu của mỗi hồ sơ không phải chỉ xác nhận một cái tên xuất hiện trong tài liệu, mà là phục dựng bối cảnh đủ rộng để cơ quan Việt Nam có thể tiếp tục đối chiếu.
Tháng 4/2026, TTU thực hiện đợt chuyển giao đầu tiên gồm 27 hồ sơ nghiên cứu điển hình. Đây là bước thử nghiệm quan trọng, chứng minh tính khả thi của mô hình chuyển hóa tài liệu thành sản phẩm nghiên cứu và tạo cơ sở để hai bên hoàn thiện quy trình.
Ngày 17/7/2026, quy mô chuyển giao được nâng lên rõ rệt với hơn 50 sản phẩm nghiên cứu gửi Ban Chỉ đạo quốc gia 515: hồ sơ Đơn vị 962; sơ đồ chôn cất liên quan Bệnh viện K76A; 15 giấy báo tử; sáu sơ đồ chôn cất; thông tin liên quan hơn 170 trường hợp; khoảng 30 hồ sơ địa điểm chôn cất; 18 hồ sơ nghiên cứu đơn vị; 32 hồ sơ kỷ vật chiến trường và nhiều tài liệu hỗ trợ khác.
Những con số ấy phản ánh một khối lượng lao động lớn, nhưng TTU cũng tự đặt ra thước đo nghiêm khắc hơn: báo cáo có giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm, xác định một địa điểm, nối được thông tin với gia đình hoặc tạo ra kết quả nhân đạo thực tế hay không.
4- Từ một ký hiệu hồ sơ Đơn vị 962 đến bệnh viện K76A và một sơ đồ chôn cất…
Nghiên cứu Đơn vị 962 là ví dụ tiêu biểu cho phương pháp lần theo dấu vết của TTU. Điểm khởi đầu chỉ là một ký hiệu đơn vị có liên quan đến hài cốt được phát hiện. Từ manh mối hạn chế đó, nhóm nghiên cứu rà soát hàng trăm tài liệu CDEC và các nguồn liên quan, từng bước phục dựng danh tính đơn vị, bối cảnh hoạt động và những địa bàn mà đơn vị từng hiện diện.
Kết quả được chia sẻ với Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và các cơ quan chức năng Thành phố Hồ Chí Minh để đối chiếu với phát hiện ngoài thực địa. Giá trị của trường hợp này nằm ở cách một ký hiệu tưởng như rời rạc được đặt trở lại trong lịch sử của con người, đơn vị và chiến trường. Nó cho thấy hồ sơ lưu trữ có thể giúp đặt những phát hiện khảo cổ hoặc quy tập vào một hệ quy chiếu chính xác hơn.
QPVN đưa tin về hoạt động của đoàn Quân sự cấp cao Việt Nam ngày 10/8/2026 tại Mỹ.
Trường hợp Bệnh viện K76A thể hiện trực tiếp hơn khả năng chuyển từ trang giấy đến địa điểm tìm kiếm. Trong CDEC, TTU phát hiện tài liệu có tên 21 người đã hy sinh cùng một sơ đồ tương đối về vị trí các phần mộ trong khu nghĩa trang của bệnh viện. Đây là loại chứng cứ đặc biệt quý giá bởi nó không chỉ nêu danh tính mà còn chứa thông tin không gian.
Nếu được đối chiếu với bản đồ thời chiến, không ảnh, địa lý hiện đại, hồ sơ quy tập của Việt Nam và thông tin thực địa, sơ đồ có thể giúp thu hẹp đáng kể phạm vi xác minh. Nhưng TTU không coi việc trao một bản sao tài liệu là điểm kết thúc. Trường cam kết phục dựng rộng hơn mạng lưới K76A: quá trình tiếp nhận và di chuyển thương binh; tuyến chuyển thương; các đơn vị liên quan; hồ sơ tử vong; phương thức chôn cất; và khả năng các phần mộ đã được di chuyển trong những đợt quy tập về sau.
Cách tiếp cận ấy rất quan trọng. Một sơ đồ cũ có thể đúng với thời điểm được vẽ nhưng địa hình, tên gọi và dấu tích đã thay đổi; một ngôi mộ tạm thời có thể đã được cải táng. Chỉ khi lịch sử vận động của cả khu vực được phục dựng, lực lượng tìm kiếm mới có thêm cơ sở để tránh lặp lại những cuộc khảo sát không kết quả.
5- Sự ghi nhận và một thước đo cao hơn
Tại cuộc làm việc, đoàn Việt Nam nhiều lần ghi nhận giá trị của nguồn hồ sơ Hoa Kỳ đối với việc xác định người mất tích và địa điểm nghi có nơi chôn cất. Việt Nam đề nghị tăng cường nghiên cứu lưu trữ, thông tin địa lý chính xác, hồ sơ các khu vực nghi có mộ tập thể và những báo cáo có khả năng định hướng tìm kiếm, quy tập trên thực địa.
Đó là sự ghi nhận quan trọng đối với mô hình mà TTU đang xây dựng. Việt Nam không chỉ cần thêm tài liệu được số hóa, mà cần phân tích lịch sử có thể giúp lực lượng chức năng hành động. Mỗi sản phẩm vì thế phải trả lời những câu hỏi thực tế, nêu rõ mức độ chắc chắn, nguồn chứng cứ và khu vực cần tiếp tục kiểm tra.
Một phòng xét nghiệm ADN không thể phân tích những hài cốt chưa được tìm thấy. Một đội tìm kiếm khó khai quật hiệu quả nếu địa bàn quá rộng hoặc không có chứng cứ đáng tin cậy. Một chuyên gia GIS cần biết sự kiện lịch sử nào phải được lập bản đồ. TTU góp phần tạo nên nền tảng cho những bước tiếp theo ấy.
Thành công của TTU, vì vậy, không nên chỉ được tính bằng số trang tài liệu, số hồ sơ hoàn thành hay số đợt chuyển giao. Thước đo có ý nghĩa nhất là nghiên cứu có giúp xác định một con người, phục dựng một vụ việc, thu hẹp địa bàn, chỉ ra một nơi chôn cất, định hướng xác minh, kết nối thông tin với gia đình và góp phần đưa người mất tích trở về hay không. Đó cũng là ý nghĩa văn hóa tri ân sâu xa của công việc lặng thầm giữa những kho tư liệu chiến tranh.
Hà Nội, 13/8/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)
