Không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm, khu tượng đài còn là không gian công cộng quen thuộc của người dân. Những mảng xanh, quảng trường, lối đi cùng các công trình mỹ thuật được bố trí hài hòa, tạo nên một địa điểm vừa phục vụ giáo dục truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của đô thị. Năm 2025, Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân được đưa vào nhóm sáu công trình, địa điểm của Vĩnh Long được đánh giá đủ tiêu chí để đề nghị xếp hạng di tích quốc gia.
Vĩnh Long trong Xuân Mậu Thân 1968
Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968 diễn ra trên phạm vi rộng khắp miền Nam. Tại Vĩnh Long, trước thời điểm cuộc tiến công diễn ra, lực lượng quân sự của chính quyền Sài Gòn được bố trí khá dày, cùng nhiều căn cứ, sân bay và vị trí quân sự quan trọng. Tư liệu lịch sử địa phương cho biết đây là địa bàn được tăng cường lực lượng và phương tiện nhằm kiểm soát khu vực cũng như thực hiện các hoạt động bình định.
Để chuẩn bị cho đợt tiến công vào thị xã Vĩnh Long, lực lượng cách mạng huy động các đơn vị chủ lực của tỉnh cùng lực lượng tại thị xã và các địa phương. Công tác chuẩn bị không chỉ có lực lượng vũ trang mà còn có sự tham gia của đông đảo quần chúng, lực lượng hậu cần, giao liên và các cơ sở cách mạng trên địa bàn.
Trong đợt tiến công, nhiều mục tiêu quan trọng tại thị xã Vĩnh Long trở thành các hướng tác chiến. Theo tư liệu được Thư viện tỉnh Vĩnh Long giới thiệu, lực lượng cách mạng đã tiến công vào các cơ quan đầu não, sân bay và nhiều vị trí quân sự, đồng thời phối hợp hoạt động giữa nội ô với các khu vực ngoại thành.
Một trong những dấu ấn được các tài liệu lịch sử địa phương nhắc đến nhiều là việc lực lượng cách mạng làm chủ một phần nội ô thị xã Vĩnh Long trong sáu ngày đêm. Trong thời gian này, các hoạt động tiến công diễn ra trên nhiều hướng. Ở khu vực ngoại ô, các lực lượng phối hợp bao vây, phá hệ thống đồn bót và mở rộng địa bàn hoạt động. Tuyến giao thông quan trọng qua Mỹ Thuận cũng trở thành khu vực tranh chấp quyết liệt. Tư liệu địa phương ghi nhận lực lượng cách mạng từng làm chủ bến phà Mỹ Thuận và cắt giao thông trên Quốc lộ 4 trong nhiều ngày.
Bên cạnh hoạt động quân sự, phong trào quần chúng cũng diễn ra tại nhiều khu vực. Người dân tham gia phục vụ chiến đấu, làm công sự, chướng ngại vật và hỗ trợ lực lượng cách mạng. Sự phối hợp giữa lực lượng vũ trang với cơ sở chính trị và quần chúng đã tạo nên một đặc điểm nổi bật của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy tại Vĩnh Long.
Các tài liệu lịch sử địa phương cũng cho thấy cuộc tiến công chưa đạt toàn bộ mục tiêu đề ra. Tuy nhiên, sự kiện Xuân Mậu Thân năm 1968 được đánh giá là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ tại Vĩnh Long, để lại những ký ức sâu đậm đối với nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ và người dân.
Từ ký ức chiến tranh đến công trình tưởng niệm
Sau chiến tranh, ký ức về Xuân Mậu Thân được Vĩnh Long gìn giữ bằng nhiều hình thức, từ tư liệu, hiện vật, những cuộc gặp gỡ nhân chứng đến các bia và tượng đài tưởng niệm.
Công viên Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân được hình thành như một không gian ghi dấu sự kiện lịch sử này. Danh mục địa danh do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố năm 2017 xác định Công viên Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân tại phường 3, thành phố Vĩnh Long trước đây, ở khu vực đường Phó Cơ Điều - Mậu Thân.
Công trình gồm nhiều hạng mục như tượng đài, bệ đài, các mảng phù điêu, hệ thống đường nội bộ, vỉa hè, cây xanh, thảm cỏ, chiếu sáng và các hạng mục cảnh quan. Cách tổ chức này tạo nên một quần thể kiến trúc - mỹ thuật tương đối hoàn chỉnh, thay vì chỉ là một khối tượng độc lập.
Việc đầu tư cho khu công viên được thực hiện qua nhiều giai đoạn. Nguồn thu xổ số kiến thiết của địa phương từng được sử dụng để đầu tư, hoàn thiện Công viên Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân, góp phần đưa nơi đây trở thành một điểm sinh hoạt văn hóa và cảnh quan đáng chú ý của Vĩnh Long.
Ngôn ngữ tạo hình kể câu chuyện Mậu Thân
Ở trung tâm công viên, khối tượng đài vươn cao, tạo điểm nhấn cho toàn bộ không gian. Những đường nét mạnh mẽ, hướng lên trên cùng hình tượng con người trong tư thế chiến đấu tạo cảm giác chuyển động, thể hiện tinh thần tiến công và ý chí của những con người tham gia cuộc đấu tranh.
Một thành phần đáng chú ý trong quần thể là tranh hoành tráng về Xuân Vĩnh Long 1968. Tư liệu của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh cho biết họa sĩ Trần Minh Thái là tác giả phác thảo tác phẩm. Nội dung tranh thể hiện khí thế của quân và dân tiến công vào thị xã Vĩnh Long trong Xuân Mậu Thân năm 1968.
Thông qua hình tượng người chiến sĩ, quần chúng cùng những mảng bố cục giàu tính chuyển động, mỹ thuật trở thành phương tiện kể lại lịch sử. Người xem không chỉ tiếp cận sự kiện qua những con số hay văn bản mà còn có thể cảm nhận phần nào không khí của một thời kỳ thông qua hệ thống tượng, phù điêu và tranh hoành tráng.
Không gian mở phía trước tượng đài với những bậc cấp rộng tạo tầm nhìn thoáng. Từ phía cổng hoặc quảng trường nhìn vào, tượng đài trở thành điểm hội tụ thị giác, nổi bật giữa cây xanh và khoảng sân rộng của công viên.
Không gian tưởng niệm giữa đời sống đô thị
Một nét đặc biệt của Công viên Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân là ký ức lịch sử không tách rời đời sống thường nhật.
Trong nhiều năm, nơi đây trở thành địa điểm tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống, sinh hoạt của đoàn viên, thanh niên và thiếu nhi. Nhân kỷ niệm 50 năm Xuân Mậu Thân, Tỉnh Đoàn Vĩnh Long từng tổ chức chương trình “Những năm tháng hào hùng” tại công viên, nơi thế hệ trẻ được gặp gỡ, lắng nghe các nhân chứng lịch sử kể lại câu chuyện về công tác binh vận, hậu phương và sự tham gia của người dân trong cuộc Tổng tiến công năm 1968.
Các hoạt động dành cho thiếu nhi tại khu tượng đài cũng được tổ chức nhằm giáo dục truyền thống, giúp thế hệ trẻ hiểu thêm về lịch sử địa phương.
Bên cạnh chức năng tưởng niệm, công viên còn là nơi người dân đi bộ, tập thể dục, dưỡng sinh vào sáng sớm hoặc chiều tối. Báo Vĩnh Long từng ghi nhận Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân là một trong những không gian công cộng được người dân sử dụng thường xuyên cho các hoạt động rèn luyện sức khỏe.
Sự kết hợp này khiến tượng đài không trở thành một công trình khép kín, chỉ được nhắc đến trong những ngày kỷ niệm. Lịch sử hiện diện trong đời sống hằng ngày, giữa những hàng cây, khoảng sân và những bước chân của người dân đô thị.
Tiếp nối giá trị lịch sử trong đời sống hôm nay
Năm 2025, tỉnh Vĩnh Long hoàn thành đợt kiểm kê hệ thống di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn. Theo Quyết định số 262/QĐ-UBND ngày 21/2/2025, toàn tỉnh khi đó có sáu công trình, địa điểm được xác định đủ tiêu chí để đề nghị xếp hạng di tích quốc gia, trong đó có Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân.
Việc đưa tượng đài vào nhóm này cho thấy giá trị của công trình đang được nhìn nhận không chỉ ở phương diện cảnh quan đô thị mà còn trên các phương diện lịch sử, văn hóa và giáo dục.
Điều đáng lưu ý, “đủ tiêu chí để đề nghị xếp hạng” không đồng nghĩa công trình đã được công nhận là di tích quốc gia. Theo thông tin công bố năm 2025, các cơ quan chuyên môn của tỉnh được giao tiếp tục nghiên cứu, khảo sát, nhận diện và lập hồ sơ theo quy định. Đây cũng là quá trình cần thiết để xác định đầy đủ giá trị lịch sử của địa điểm, các tác phẩm mỹ thuật trong quần thể cũng như mối liên hệ giữa tượng đài với ký ức về Xuân Mậu Thân tại Vĩnh Long.
Ngày nay, khu vực quanh tượng đài đã trở thành một phần quen thuộc của đô thị. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Công viên Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân thuộc địa bàn phường Phước Hậu, tỉnh Vĩnh Long.
Đối với những người muốn tìm hiểu lịch sử địa phương, đây là một điểm dừng chân có ý nghĩa bởi câu chuyện lịch sử được thể hiện qua cả không gian, kiến trúc và nghệ thuật tạo hình. Từ tranh hoành tráng đến các khối tượng và phù điêu, công trình giúp người xem hình dung phần nào khí thế của những ngày đầu Xuân năm 1968.
Vĩnh Long ngày nay đã thay đổi rất nhiều so với thị xã nhỏ bên sông Cổ Chiên hơn nửa thế kỷ trước. Tuy nhiên, ký ức về chiến tranh vẫn hiện hữu tại nhiều địa điểm trong lòng đô thị. Công viên Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân là một trong những nơi như thế.
Giữa không gian cây xanh và nhịp sống bình yên hôm nay, tượng đài nhắc nhớ một thời kỳ khác của vùng đất này - khi chiến sự diễn ra ngay trong lòng thị xã và nhiều thế hệ người dân trực tiếp tham gia vào những biến cố của lịch sử. Bởi vậy, giá trị của Tượng đài Chiến thắng Mậu Thân không chỉ nằm ở một công trình mỹ thuật mà còn ở khả năng kết nối ký ức quá khứ với đời sống hiện tại, để câu chuyện về Xuân Mậu Thân 1968 tại Vĩnh Long tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ sau.
