Từ thảo am bên gò đất cao đến ngôi cổ tự mang tên Phụng Sơn
Chùa Phụng Sơn tọa lạc tại số 1408 đường 3 Tháng 2, phường Minh Phụng, TP.HCM (địa chỉ trước đây thuộc phường 2, quận 11). Với khuôn viên rộng khoảng 25.966 m², chùa được xây dựng theo kiểu chữ “Quốc” trong kiến trúc Hán tự, có chiều dài trên 40 m và chiều rộng gần 20 m. Vốn là ngôi chùa của làng Minh Phụng xưa, chùa Phụng Sơn là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, mang đậm dấu ấn kiến trúc cổ truyền Nam Bộ.
Điểm đặc biệt của chùa là không gian kiến trúc hài hòa với cảnh quan tự nhiên. Ngôi chùa được xây dựng trên nền đất gò cao, phía trước có hồ nước trong xanh, xung quanh là ao sen, tạo nên khung cảnh thanh tịnh, gần gũi với thiên nhiên. Theo quan niệm phong thủy phương Đông, thế đất cao ráo, phía trước có thủy tụ tượng trưng cho sự hưng thịnh, góp phần tạo nên nét đặc trưng của ngôi cổ tự giữa lòng đô thị.
Theo Hòa thượng Thích Trí Định, trụ trì Tổ đình Phụng Sơn, lịch sử hình thành chùa gắn liền với hành trình hoằng dương Phật pháp của Thiền sư Liễu Thông vào đầu thế kỷ XIX. Trên đường vân du từ miền Trung vào Nam, thiền sư, pháp danh Chơn Giác, tục danh Huỳnh Đậu, người gốc Thanh Hóa, đã dừng chân tại vùng đất Gia Định xưa.
Tại đây, nhận thấy gò đất cao nằm giữa cảnh quan thanh tĩnh, phía dưới là bàu sen rộng với mặt nước trong xanh và những đóa sen hồng nở rộ, thiền sư quyết định dựng một thảo am nhỏ làm nơi tu tập và thờ Phật. Ban đầu, am có mái lá đơn sơ, bên trong thờ tượng Phật được lưu truyền là còn lại từ một ngôi chùa Khmer cũ.
Tên gọi Phụng Sơn cũng gắn với một giai thoại dân gian. Tương truyền, trong một buổi chiều, Thiền sư Liễu Thông nhìn thấy một con chim phụng bay đến đậu trên cành ngô đồng, ăn trái rồi cất tiếng hót trong trẻo, sau đó bay sang đậu trên cành đa. Cho rằng sự xuất hiện của chim phụng là điềm lành, thiền sư đặt tên chùa là Phụng Sơn. Câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần ký ức văn hóa gắn với lịch sử ngôi cổ tự.
Kiến trúc cổ kính và giá trị nghệ thuật Phật giáo
Trong quá trình phát triển, chùa Phụng Sơn trải qua nhiều giai đoạn xây dựng, trùng tu và tôn tạo. Theo tư liệu về lịch sử chùa, năm 1904, công trình được xây dựng lại từ am lá trước đó. Chùa có hai đợt đại trùng tu đáng chú ý, gồm giai đoạn Hòa thượng Huệ Minh trụ trì (1904–1915) và lần trùng tu tiếp theo vào năm 1960.
Dù trải qua những lần tu bổ, chùa vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc cổ truyền, đặc biệt là hệ thống khung gỗ và cách tổ chức không gian thờ tự. Lối kiến trúc này góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm, trầm mặc, đồng thời phản ánh đặc trưng của nghệ thuật xây dựng chùa chiền Nam Bộ trong những giai đoạn trước.
Một trong những giá trị nổi bật của chùa Phụng Sơn là hệ thống tượng thờ phong phú. Điện Phật được bài trí trang nghiêm, hiện có khoảng 40 pho tượng được chế tác từ nhiều chất liệu như gỗ, đồng và gốm. Các pho tượng mang nhiều phong cách tạo hình, được chạm khắc tinh xảo, sơn son, thếp vàng, thể hiện trình độ thủ công mỹ nghệ của các nghệ nhân xưa.
Đáng chú ý, nhiều tượng thờ được cho là do nhóm thợ từ Sa Đéc chế tác theo lời mời của Hòa thượng Huệ Minh vào những năm đầu thế kỷ XX. Những tác phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu thờ tự mà còn mang giá trị nghệ thuật, góp phần phản ánh sự phát triển của nghệ thuật tạo hình Phật giáo tại Nam Bộ.
Từ kiến trúc tổng thể đến từng pho tượng thờ, chùa Phụng Sơn là không gian lưu giữ những dấu tích vật chất gắn với lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân địa phương. Đây cũng là nguồn tư liệu có ý nghĩa trong việc tìm hiểu đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và văn hóa của vùng đất Gia Định xưa.
Gìn giữ di sản, lan tỏa giá trị nhân văn
Trải qua hơn hai thế kỷ, chùa Phụng Sơn tiếp tục duy trì các hoạt động Phật sự, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của đông đảo tăng ni, Phật tử và người dân. Bên cạnh việc bảo tồn, tu bổ các công trình kiến trúc, nhà chùa tổ chức nhiều nghi lễ quan trọng như lễ cầu quốc thái dân an đầu năm, lễ Phật đản, lễ Vu Lan báo hiếu, lễ vía Phật A Di Đà và lễ kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca thành đạo.
Các nghi lễ được tổ chức trang nghiêm, thu hút đông đảo Phật tử và người dân tham dự, góp phần duy trì nếp sinh hoạt văn hóa tâm linh, khuyến khích lối sống hướng thiện và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Qua đó, chùa không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tôn giáo mà còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Tinh thần từ bi của đạo Phật còn được thể hiện qua các hoạt động thiện nguyện của nhà chùa. Những chương trình trao tặng nhà tình thương, hỗ trợ quà Tết cho các gia đình có hoàn cảnh khó khăn, tổ chức khám, chữa bệnh cho người nghèo đã góp phần chia sẻ khó khăn, động viên những hoàn cảnh yếu thế vươn lên trong cuộc sống.
Các hoạt động này thể hiện tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam, gắn việc tu tập với trách nhiệm đối với xã hội. Thông qua những việc làm thiết thực, nhà chùa góp phần lan tỏa lòng nhân ái, khuyến khích tinh thần tương thân tương ái và xây dựng đời sống cộng đồng giàu tình nghĩa.
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn những ngôi chùa cổ như Phụng Sơn có ý nghĩa quan trọng đối với công tác gìn giữ di sản văn hóa. Những công trình này không chỉ lưu giữ dấu tích lịch sử mà còn phản ánh quá trình hình thành, phát triển của vùng đất, đồng thời là không gian kết nối các thế hệ thông qua tín ngưỡng, phong tục và những giá trị văn hóa truyền thống.
Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và đời sống tâm linh, chùa Phụng Sơn là một dấu ấn văn hóa đáng chú ý của TP.HCM. Việc bảo tồn và phát huy giá trị ngôi cổ tự không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Nam Bộ mà còn tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp của Phật giáo tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại.
Từ thảo am đơn sơ bên gò đất cao đến ngôi cổ tự có lịch sử hơn 200 năm, chùa Phụng Sơn vẫn là điểm tựa tinh thần của nhiều thế hệ Phật tử và người dân. Vẻ cổ kính cùng những giá trị văn hóa, nhân văn được gìn giữ qua thời gian đã góp phần khẳng định vị trí của ngôi chùa trong đời sống tinh thần và di sản văn hóa của vùng đất Nam Bộ.
