
Cuốn sách trước hết là lời kể chân thành của một người con gái về cha mình – liệt sĩ Phạm Văn Lãng, người con của làng Cau, quê Cao Dương, vùng đất Thái Thụy giàu truyền thống. Thuở thanh niên, ông là một chàng trai khỏe mạnh, hát chèo hay, thổi sáo giỏi. Tiếng sáo trên cánh đồng từng đưa ông đến với cô gái làng mới mười bảy tuổi và se nên một mối duyên bình dị. Họ đến với nhau trong nghèo khó, sinh người con gái đầu lòng và đặt tên là Luyến – một cái tên như mang sẵn nghĩa tình, sự gắn bó và niềm thương nhớ.
Nhưng chiến tranh không cho gia đình nhỏ ấy được hưởng trọn vẹn những tháng năm đoàn tụ. Tháng 02/1964, khi con gái mới năm tháng tuổi, Phạm Văn Lãng nhập ngũ. Từ đó, cuộc đời ông gắn với những chặng đường hành quân, với Đại đội 41, Bộ Tư lệnh 959, Sư đoàn 316 và nhiệm vụ quốc tế cao cả trên chiến trường Lào. Sau những lần về phép ngắn ngủi, người lính ấy rời bến đò Vô Hối, để lại phía sau người vợ trẻ, đứa con thơ cùng một cái vẫy tay cuối cùng.
Ngày 04/10/1970, ông hy sinh tại Mỏm 2, Phu Khe, Xiêng Khoảng, Lào. Khi ấy, người vợ mới hai mươi bảy tuổi; con gái chưa đủ lớn để hiểu rằng từ đây mình sẽ không còn cơ hội gọi cha trong đời thực. Một năm sau, giấy báo tử được đưa về làng. Chỉ mấy dòng chữ hành chính nhưng đủ làm một người mẹ mất con, một người vợ mất chồng và một đứa trẻ mất cha.
Điều khiến tôi xúc động nhất khi đọc bản thảo không chỉ là sự hy sinh của người lính, mà còn là cuộc đời của hai người phụ nữ ở lại. Trong căn nhà trống vắng, người mẹ vừa phải làm mẹ, vừa thay cha gánh vác gia đình. Bà lao động trên đồng ruộng, nuôi con ăn học, tham gia công tác xã hội, trở thành đảng viên, cán bộ phụ nữ và người có uy tín với bà con. Từ một thiếu phụ từng ngất lịm khi nhận giấy báo tử, bà đã đứng dậy, bước qua đói nghèo, bom đạn, bão lũ và những năm tháng cô đơn để bảo vệ con bằng tất cả sức lực của mình.
Còn cô bé Phạm Thị Luyến đã lớn lên trong nỗi thiếu vắng cha và tình thương vô bờ của mẹ. Con đường từ làng Cau đến giảng đường Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, rồi những năm tháng đứng lớp tại Hải Phòng, là con đường được làm nên bởi mồ hôi, nước mắt, những bữa ăn đạm bạc và sự chắt chiu đến tận cùng của một người mẹ góa. Trong hành trang của người con có cả lọ mực tím cha từng cho, chiếc khăn đỏ của tuổi thơ, ký ức về cuốn nhật ký thời chiến đã thất lạc và niềm tin rằng cha vẫn âm thầm đứng ngoài cửa lớp nhìn con gái trưởng thành.
Ở một tầng sâu hơn, Mẹ vẫn chờ cha không chỉ kể chuyện một gia đình. Cuốn sách tái hiện số phận của biết bao người vợ lính, con liệt sĩ trong chiến tranh và thời hậu chiến. Họ không bước lên bục vinh quang, không được gọi tên trong những bản tổng kết chiến công, nhưng đã lặng lẽ gánh chịu những mất mát kéo dài suốt một đời. Người ra trận hy sinh một lần. Người ở lại nhiều khi phải đi qua nỗi hy sinh ấy trong từng bữa cơm, từng đêm trở gió, từng mùa đoàn tụ thiếu một người.
Người mẹ trong cuốn sách thờ chồng. Người con gái cũng thờ cha. Hai mẹ con cùng nương tựa vào hình bóng một người lính để đi qua chiến tranh và những thử thách của đời thường. Người cha vắng mặt nhưng chưa bao giờ biến mất. Ông hiện diện trong cách người mẹ giữ trọn nghĩa vợ chồng; trong ý chí học tập, nhân cách nhà giáo và lòng nhân hậu của người con; trong những cuộc trò chuyện trước bàn thờ; trong khát vọng tìm kiếm phần mộ đã kéo dài hơn nửa thế kỷ.
Từ năm 2005, gia đình bắt đầu những hành trình tìm kiếm qua Nghĩa trang liệt sĩ Tông Khao, Nghĩa trang liệt sĩ Việt – Lào, Trường Sơn, Quảng Trị, Bá Thước, Mường Lát… Năm 2020, bản trích lục quân nhân của Sư đoàn 316 giúp xác định rõ hơn nơi liệt sĩ Phạm Văn Lãng hy sinh là Mỏm 2, Phu Khe, Xiêng Khoảng. Nhưng câu hỏi lớn nhất vẫn chưa có lời giải: Sau khi hy sinh, ông được đồng đội an táng ở đâu? Hài cốt đã được quy tập hay vẫn còn nằm lại trên đất bạn Lào?
Tháng 07/2026, cô giáo Phạm Thị Luyến biết đến Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” – TTU–VWAI và cộng đồng “Trái tim người lính”. Từ những tài liệu gia đình cung cấp, chúng tôi đã tiếp nhận, chỉnh lý và đưa câu chuyện của liệt sĩ Phạm Văn Lãng đến với cộng đồng trong bài viết: "Hồ sơ số 58/2026: Hai mẹ con cùng thờ chồng là lính và nương tựa vào nhau để đi qua chiến tranh".
Ngày bài viết được công bố, cô giáo Luyến đọc từng đoạn cho mẹ nghe. Người mẹ già mắt đã mờ, lưng đã còng, lặng lẽ cúi xuống lau nước mắt. Hơn nửa thế kỷ sau ngày chồng hy sinh, bà xúc động vì tên ông lại được nhắc đến, cuộc đời ông được kể lại và nỗi chờ đợi của gia đình đã có thêm nhiều người sẻ chia. Giọt nước mắt ấy khiến tôi hiểu rằng một hồ sơ tìm kiếm không chỉ gồm họ tên, phiên hiệu đơn vị, ngày hy sinh hay tọa độ địa danh. Phía sau mỗi hồ sơ là một mái nhà, một lời hẹn, những kỷ vật, một phần thanh xuân bị chiến tranh chia cắt và những người thân đang già đi trong chờ đợi.

Sự ra đời của cuốn sách này cũng mang ý nghĩa như một hồ sơ ký ức, trong “Chiến dịch 500 ngày đêm…”. Nếu giấy báo tử chỉ ghi được vài dòng, thì tự truyện giúp trả lại cho liệt sĩ Phạm Văn Lãng một cuộc đời cụ thể: có quê hương, cha mẹ, anh em, có tiếng sáo, câu chèo, có người vợ trẻ và đứa con gái nhỏ; có những ngày chiến đấu trên đất bạn Lào, có cuốn nhật ký, những người đồng đội và một lời hẹn trở về chưa thực hiện được. Viết lại những điều ấy cũng là một cách gọi người lính trở về với gia đình, quê hương và ký ức cộng đồng.
Tôi trân trọng sự chân thành của cô giáo Phạm Thị Luyến khi mở lại những miền ký ức riêng tư, kể cả những nghèo khó, đổ vỡ và giây phút yếu lòng. Chính sự không tô vẽ ấy đã làm nên sức lay động của bản thảo. Người đọc có thể gặp trong cuốn sách một câu chuyện thời chiến, nhưng cũng sẽ gặp những câu hỏi của hôm nay: Chúng ta phải sống thế nào cho xứng đáng với sự hy sinh của cha anh? Phải làm gì để gìn giữ kỷ vật, ký ức và thông tin về những người đã khuất? Và phải chung tay ra sao để những người mẹ không phải chờ đợi trong vô vọng?
Tên sách “Mẹ vẫn chờ cha” là một câu nói giản dị mà ám ảnh. “Vẫn chờ” không chỉ là chờ một phần hài cốt được trở về. Đó còn là lòng thủy chung của người vợ, đạo hiếu của người con và niềm tin rằng không một sự hy sinh nào được phép rơi vào quên lãng. Chừng nào tên liệt sĩ Phạm Văn Lãng còn được nhắc tới, câu chuyện của ông còn được đọc và hành trình tìm kiếm vẫn tiếp tục, chừng ấy người lính ấy vẫn đang trên đường trở về.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn tự truyện với bạn đọc, với đồng đội và thân nhân các gia đình liệt sĩ. Bởi ở làng Cau, có một người vợ tóc đã bạc vẫn chờ chồng, có một người con gái vẫn đang đi tìm cha. Rất mong mọi người sẽ đón đọc và ủng hộ cuốn tự truyện thẫm đẫm tình người nêu trên!
(“Mẹ vẫn chờ cha” – Tự truyện của Phạm Thị Luyến, NXB Phụ nữ Việt Nam cấp phép ấn hành bằng kinh phí xã hội hóa. Sách dày 400 trang khổ lớn, bìa ép nhũ thúc nổi. Nếu bạn muốn đọc, cuốn sách có chữ ký và lưu bút của tác giả, sẽ được gửi đến nhà theo đường bưu điện. Giá lẻ: 250.000 đồng/cuốn - cả cước phí. Vì số lượng sách in có hạn, nên bạn có thể đặt trước theo Tài khoản 2113205091529 ngân hàng Agribank. Mời liên hệ với tác giả theo số ĐT: 0904 977 968).
Hà Nội, 17/11/2026
Đặng Vương Hưng