Hơn 10 năm gắn bó với nghề chạm khắc thủ công tại làng nghề mộc Ngọc Than (xã Kiều Phú, Hà Nội), nghệ nhân Bùi Trọng Quân chưa bao giờ ngừng trăn trở về câu hỏi làm thế nào để nghề truyền thống không chỉ sống được mà còn phải đến được với số đông công chúng.
Thay vì thụ động chờ đợi du khách về thăm làng nghề, người nghệ nhân chọn cách bước ra khỏi không gian quen thuộc, chủ động mang di sản đến những chốn đông người. Sau nhiều năm trăn trở và chuẩn bị chu đáo, dự án “Đưa nghề ra phố” đã chính thức được hiện thực hóa ngay tại không gian di sản Khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Di sản muốn có sức sống mới thì người làm nghề phải sẵn sàng bước ra khỏi vùng an toàn. Từ tư duy đổi mới đó, anh Quân chọn cách mang tiếng đục, hương gỗ mộc rời xưởng gọt bước ra phố thị. Sự kết nối giữa nghề đục chạm cổ truyền và chốn linh thiêng hội tụ đạo học đã mở ra một hành trình mới: đưa di sản từ chốn làng quê hòa vào nhịp đập đương đại của phố phường.
Khai thác chủ đề văn hóa truyền thống chưa bao giờ là bài toán dễ dàng, đặc biệt là khi tiếp cận thế hệ trẻ. Nếu giữ nguyên cách làm cũ kỹ hay góc nhìn rập khuôn rất dễ rơi vào sự xa cách. Nhận thức rõ điều đó, “Đưa nghề ra phố” đã chủ động thay đổi phương thức tiếp cận. Kênh truyền thông được làm mới, đưa hình ảnh mộc mạc của nghề đục gỗ lên các nền tảng mạng xã hội. Nhờ vậy, hình ảnh từng thớ gỗ, tiếng đục đẽo đã tiếp cận các bạn trẻ một cách tự nhiên và hào hứng.
Chị Hồng Nhung (TP Hà Nội) cho biết: “Trước đây, tôi nghĩ đục gỗ là việc rất khó nhưng khi trực tiếp trải nghiệm dưới sự hướng dẫn, tôi thấy nó rất gần gũi. Việc tự tay làm ra sản phẩm thúc đẩy tôi muốn tìm hiểu sâu hơn nữa về làng nghề".
Đưa một nghệ thuật thủ công cầu kỳ vào không gian trải nghiệm ngắn nơi phố thị đòi hỏi một tư duy tiếp cận vô cùng cởi mở: làm sao để người chưa từng làm nghề vẫn có thể tự tay thực hiện.
Giải mã cho cách làm này, anh Bùi Trọng Quân phân tách nghề thành hai phần gắn kết chặt chẽ: “hồn” và “cốt”. Phần cốt là vóc dáng vật lý hữu hình - phôi gỗ, cây đục và kỹ thuật thao tác ban đầu. Còn phần hồn là triết lý, là câu chuyện văn hóa ngàn năm gửi gắm đằng sau mỗi nét hoa văn.
“Tại Văn Miếu, các mẫu phôi gỗ đều mang biểu tượng về sự học và hiếu học của người Việt” anh Quân chia sẻ. “Khi tự tay cầm đục, người trẻ chạm vào cái cốt vật lý để rồi từ điểm giao thoa đó, họ cảm nhận và hiểu được phần hồn di sản.”
Sự giản lược ở đây không phải là sự cẩu thả. Đó là một sự tiết chế có tính toán, là chiếc cầu nối cần thiết để hạ thấp rào cản kỹ thuật, biến một nghề thủ công tưởng như xa lạ trở nên gần gũi, mở ra cơ hội để đại chúng bước đầu tiếp cận và trân trọng di sản.
Sau những giờ phút trực tiếp cầm đục giữa lòng Văn Miếu, điều còn lại trong lòng người trẻ không chỉ là sự hào hứng của một buổi trải nghiệm thủ công. Việc tự tay chạm vào thớ gỗ mộc mạc đã gieo vào họ niềm tò mò tự nhiên về nguồn cội di sản, về những nhẫn nại đằng sau mỗi tác phẩm hoàn chỉnh của người thợ làng nghề.
Đó cũng chính là nhịp cầu mà “Đưa nghề ra phố” hướng tới. Việc đưa di sản ra phố thị không phải để rời xa cội nguồn, mà là một hành trình “ngược dòng” đầy chủ đích. Phố thị là nơi gieo những hạt mầm yêu thích đầu tiên, còn điểm đến cuối cùng của giấc mơ ấy vẫn luôn hướng về làng mộc Ngọc Than - nơi nuôi dưỡng tiếng đục qua nhiều thế hệ.
Nghệ nhân Bùi Trọng Quân tin rằng, khi tình yêu đủ lớn, những bàn tay trẻ từng cầm đục giữa phố hôm nay sẽ tìm đường trở về với làng mộc ngày mai. “Đưa nghề ra phố” vì thế là chặng khởi đầu cho một vòng tuần hoàn: đưa cái đẹp của làng ra làm quen với phố, để rồi từ phố, nguồn năng lượng trẻ lại trở về tiếp sức cho làng nghề.
Nhìn lại hành trình “Đưa nghề ra phố”, câu chuyện không chỉ dừng lại ở một xưởng tranh gỗ hay một góc không gian tại Văn Miếu. Đó là minh chứng cho một tư duy bảo tồn chủ động: Nghề truyền thống muốn sống bền vững thì không thể đứng yên đợi người tìm đến, mà phải tự cất bước ra phố, đối thoại cùng thời đại bằng sự thấu hiểu và lòng chân thành.
