Nét đẹp văn hóa qua trang phục truyền thống dân tộc Mường
Trang phục thường ngày, của người Mường tỉnh Phú Thọ gồm áo của phụ nữ mường với cổ tròn xẻ 2 vạt trước, phía dưới có 2 túi nhỏ cân xứng, giữa lưng có đường ghép, tay áo liền với thân, nách khoét hình cung, chiều dài của áo ngắn chấm eo lưng. Màu sắc trang phục của phụ nữ dân tộc Mường trang nhã, thanh thoát, mang một vẻ đẹp riêng đậm tính cách của người phụ nữ Mường đầy chân thành, tinh tế.
Váy của phụ nữ được may theo kiểu váy ống gồm 2 phần: Thân váy và cạp váy. Trong trang phục của phụ nữ dân tộc Mường, cạp váy được coi là điểm nhấn và thể hiện sự sáng tạo của người thêu dệt. Cạp váy được dệt bằng sợi tơ tằm trang trí hoa văn, họa tiết độc đáo như hình con rồng, con hươu hay tương tự trang trí trên mặt trống đồng Đông Sơn. Đi kèm với bộ trang phục là thắt lưng xanh, khăn trắng đội đầu. Tất cả tạo nên sự duyên dáng, e ấp của người phụ nữ dân tộc Mường.
Bộ trang phục nam dân tộc Mường xưa là vải dệt màu nâu, hoặc màu đen. Áo may tứ thân, xẻ tà, có đường nối ở giữa sống lưng, nẹp áo được buộc dây chéo sang bên, tay nối liền với thân và có đường nối, cửa tay áo rộng, nách khoét hình vòng cung. Áo cánh nam may vừa để dễ vận động và tiện cho việc lao động sản xuất, đi ruộng, đi nương.
Quần được may rộng chùng tới mắt cá chân, khi mặc dùng dây vải buộc ngoài cho chặt. Đàn ông Mường trên đầu bịt khăn, khăn được quấn vòng từ gáy ra phía trước giao nhau trên trán, gài dưới mái tóc. Chiếc khăn là một vật rất quan trọng, xưa kia đối với người đàn ông dân tộc Mường khi ra khỏi nhà nếu không đội khăn họ sẽ không được bước đến cửa quan.
Mỗi khi Xuân về, khắp các vùng Mường tưng bừng tổ chức lễ hội dân gian truyền thống. Những chàng trai cô gái xúng xính trong trang phục lễ hội rực rỡ sắc màu. Bộ trang phục váy áo của phụ nữ là chiếc váy nhung đen và áo cóm được may bó sát thân với nhiều màu sắc phong phú. Trên tay là những quả còn ngũ sắc, là biểu tượng của tình yêu đôi lứa trao nhau lời hẹn ước.
Những phụ nữ Mường khi diện trang phục truyền thống gắn kết với phong thái nhẹ nhàng, duyên dáng cảm thấy tự tin, mềm mại và uyển chuyển hơn. Mỗi chi tiết trên trang phục không chỉ thể hiện giá trị văn hóa mà còn cho thấy sự khéo léo của những cô gái. Những cô gái Mường khoác trên mình bộ trang phục rực rỡ, tựa như những bông hoa đủ màu sắc rực rỡ giữa đại ngàn. Có lẽ chính những điều này đã khiến người phụ nữ Mường luôn cảm thấy tự hào khi khoác lên mình bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình.
Bộ trang phục lễ hội của các chàng trai Mường là áo ngắn, cài khuy, quần dài ống rộng để tạo sự thoải mái, năng động. Trang phục được lựa chọn kỹ càng hơn với nhiều màu sắc phong phú, tạo nên vẻ lịch sự, sang trọng. Đặc biệt rất dễ sử dụng trong đời sống hằng ngày và trong các dịp lễ hội.
Phụ kiện đi kèm với trang phục truyền thống của người Mường không chỉ làm tăng thêm vẻ đẹp mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Đối với phụ nữ, bộ tênh, một loại khăn thắt ở eo, thường làm từ vải đũi màu xanh hoặc vàng, được thắt giữa eo trên nền cao váy, tạo điểm nhấn cho vòng eo. Bộ xà tích bằng bạc, một loại trang sức, được móc vào bộ tênh từ bên hông, thường chỉ đeo trong dịp lễ hội. Chiếc khăn trắng đội trên đầu, gọi là bít trôốc, không chỉ là phụ kiện thời trang mà còn thể hiện sự thanh khiết, chung thủy và sự yên bình của người phụ nữ thể hiện ở chiếc nút thắt khăn nằm phía trên búi tóc. Những phụ kiện này không chỉ tăng thêm vẻ đẹp cho người mặc mà còn là biểu tượng của văn hóa và truyền thống lâu đời của người Mường.
Giữ gìn, phát huy vẻ đẹp trang phục truyền thống dân tộc Mường
Hiện nay với những biến động của kinh tế thị trường, sự phát triển đồng bộ của hệ thống giao thông vận tải tạo sự giao lưu dễ dàng giữa vùng miền, sự giao thoa mạnh mẽ của của các nền văn hóa trong và ngoài nước dẫn đến nhiều giá trị văn hóa đặc trưng của các dân tộc dần bị mất và mai một, các trang phục hiện đại ngày càng phổ biến và tiện lợi hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều người trẻ ít có cơ hội mặc trang phục truyền thống, khiến cho việc sử dụng trang phục này dần thu hẹp trong các dịp lễ hội, cưới hỏi hoặc các sự kiện văn hóa. Bên cạnh đó, số lượng người còn duy trì nghề dệt thổ cẩm cũng đang giảm dần, đặt ra nguy cơ mai một những giá trị truyền thống quý báu.
Trước thực trạng đó, nhiều địa phương ở Phú Thọ đã có những hoạt động nhằm bảo tồn và phát huy giá trị trang phục truyền thống của người Mường. Các lễ hội văn hóa, ngày hội đại đoàn kết hay các chương trình giao lưu văn nghệ thường khuyến khích người dân mặc trang phục truyền thống. Một số làng nghề dệt thổ cẩm cũng được khôi phục, vừa bảo tồn nghề truyền thống vừa tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân. Bên cạnh đó, việc đưa nội dung giáo dục về văn hóa dân tộc vào trường học cũng góp phần giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn những giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Việc gìn giữ bảo tồn trang phục truyền thống Mường không chỉ là giữ lại hình thức trang phục, mà là gìn giữ một hệ tri thức sâu dày về đời sống văn hóa – xã hội, tín ngưỡng, thẩm mỹ và nghề dệt thêu, thể hiện qua màu sắc, hoa văn, cách mặc cùng các phong tục, lễ hội gắn liền với cộng đồng. Qua đó, những giá trị di sản phi vật thể vô giá phản ánh lịch sử và bản sắc người Mường được bảo lưu và truyền lại cho thế hệ trẻ hôm nay.
Vì vậy, trong đời sống hôm nay, việc chung tay bảo vệ và phát huy những giá trị ấy có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn sự đa dạng và phong phú của văn hóa dân tộc Việt Nam. Khi được trân trọng và gìn giữ, những giá trị ấy sẽ tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ mai sau, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa của đất nước.
Đi bất cứ đâu trên mảnh đất Phú Thọ ta cũng dễ dàng bắt gặp các "mế" Mường trong những bộ quần áo truyền thống. Khi ở nhà, tiếp khách hay thậm chí là lúc xuống đồng, phụ nữ Mường vẫn duyên dáng trong những chiếc váy đen, áo pắn. Đây là nét văn hóa đẹp của người dân tộc Mường thể hiện lòng tự tôn dân tộc, rất cần được phát huy để những giá trị văn hóa được bảo tồn ngay trong sinh hoạt thường ngày của đời sống.
Theo ông Nguyễn Mạnh Thắng - Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc trung tâm phục vụ hành chính công xã Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ: Trong các dịp lễ, Tết, nhất là ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, tại các khu dân cư cần có kế hoạch tổ chức các lễ hội mang đậm nét văn hóa dân tộc Mường, qua đó các già làng, trưởng thôn có thể truyền đạt cho thế hệ trẻ những nét đẹp của dân tộc mình qua trang phục Truyền thống, các làn điệu dân ca, hát sắc bùa, múa sạp, hay cách sử dụng cồng chiêng...; khuyến khích, cổ vũ các nghệ nhân có kế hoạch mở lớp truyền dạy về tiếng nói, về lời hát cồng, chiêng. Xã Thanh Sơn Chú trọng việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản như: trang phục truyền thống, nhà sàn truyền thống, ngôn ngữ, các hoạt động diễn xướng dân gian, công cụ lao động sản suất... tạo chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức và hành động của người dân.
Với Phú Thọ, công tác bảo tồn trang phục người Mường ở Phú Thọ có nhiều kết quả nổi bật, bởi đã tập trung vào việc "hồi sinh" nghề dệt thổ cẩm qua các lớp truyền dạy kỹ thuật, thành lập câu lạc bộ văn hóa, và tuyên truyền ý thức giữ gìn trong cộng đồng, đặc biệt là tại các lễ hội, sự kiện, nơi trang phục truyền thống trở thành quy định bắt buộc, qua đó tôn vinh di sản và phát triển du lịch, gắn kết văn hóa, với thành công nổi bật là nghề dệt thổ cẩm Mường Kim Thượng được đưa vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Tuy nhiên, ở Phú Thọ cũng gặp phải thách thức là xu hướng “đồng phục hóa” theo thị hiếu thành thị trong bối cảnh đô thị hóa nhanh. Vì vậy, cần đưa trang phục Mường vào hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ; tổ chức ngày hội văn hóa Mường với phần thực hành mặc – trình diễn – thuyết minh do chính người Mường đảm nhiệm; đồng thời ghi chép, số hóa hệ hoa văn, kỹ thuật dệt, cách mặc để hình thành “tư liệu chuẩn” phục vụ truyền dạy.
Từ thực tiễn của các tỉnh cho thấy, để bảo tồn trang phục Mường bền vững phải đặt trên ba nền tảng. Đó là, cần phải giữ giá trị gốc, trong đó phải xác định rõ cấu trúc trang phục, kỹ thuật dệt, chất liệu, bảng màu và bối cảnh sử dụng; Đưa trang phục trở lại vào đời sống thông qua giáo dục truyền thống, để người Mường thấy được giá trị, tự hào và vẻ đẹp khi mặc trang phục của mình. Bên cạnh đó, nếu phát triển sản phẩm từ trang phục gắn với du lịch, phải bảo đảm cộng đồng chủ thể và người làm nghề được hưởng lợi xứng đáng, có cơ chế bảo hộ để tránh sao chép và thương mại hóa.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi bắt gặp trang phục người Mường Phú Thọ trong lễ hội hay ngày vui bản làng, ta bỗng thấy bình yên đến lạ. Như thể quá khứ vẫn đang hiện diện, nhắc nhở con người hôm nay biết trân trọng cội nguồn, giữ gìn những giá trị mộc mạc mà thiêng liêng của dân tộc. Trang phục ấy đẹp không chỉ vì màu sắc hay hoa văn, mà đẹp vì chứa đựng hồn người, hồn đất và hồn văn hoá Mường. Việc bảo tồn trang phục không chỉ lưu giữ "nhân dạng" văn hóa mà còn giúp người Mường Phú Thọ kết nối quá khứ với hiện đại, tạo nên bản sắc độc đáo trong thời kỳ hội nhập.
Các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị trang phục truyền thống người Mường Phú Thọ
Theo ông Dương Hoàng Hương - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cho biết: Sự hội nhập nhanh chóng cũng làm gia tăng nguy cơ mai một bản sắc văn hóa truyền thống nếu không có những giải pháp kịp thời và hiệu quả. Để vừa giúp dân tộc Mường hội nhập văn hóa một cách tích cực, vừa bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:
Thứ nhất, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng. Bằng các hoạt động cụ thể như: Tổ chức các chương trình giáo dục, truyền thông trong cộng đồng để nâng cao ý thức tự hào dân tộc, khơi dậy tinh thần gìn giữ và phát huy di sản văn hóa. Đưa văn hóa dân tộc Mường vào trong chương trình giáo dục ở địa phương như một phần của giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương.
Thứ hai, hỗ trợ phục dựng, bảo tồn di sản văn hóa của đồng bào Mường. Bảo tồn tiếng nói, chữ viết, trang phục truyền thống, lễ hội, các diễn xướng, dân ca, dân vũ...; khôi phục, duy trì và phát triển nghề thủ công truyền thống…
Thứ ba, kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng. Xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa như ẩm thực Mường, lễ hội, nghi lễ, sinh hoạt văn hóa... Phát triển du lịch sinh thái và du lịch văn hóa tại các bản Mường, lấy chính người dân làm chủ thể tham gia.
Thứ tư, khuyến khích sáng tạo văn hóa đương đại dựa trên nền tảng truyền thống. Hỗ trợ, khuyến khích nghệ nhân và thế hệ trẻ sáng tạo nghệ thuật đương đại dựa trên chất liệu văn hóa Mường như: âm nhạc, thời trang, mỹ thuật...Tổ chức các cuộc thi, trại sáng tác, lễ hội văn hóa dân tộc thiểu số nhằm tạo không gian biểu đạt văn hóa mới gắn với bản sắc Mường.
Thứ năm, xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ lâu dài. Xây dựng các cơ chế, chính sách hỗ trợ nghệ nhân, người làm công tác văn hóa dân tộc; đào tạo lớp nghệ nhân kế cận. Hỗ trợ kinh phí để bảo tồn các di sản cảu đồng bào Mường đang có nguy cơ mai một.
Cùng với lễ hội, các di sản "Nghề dệt cạp váy Mường" của người Mường Phú Thọ đề nghị đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia để bảo tồn và phát huy, mở ra tiềm năng lớn cho phát triển sản phẩm OCOP, quà tặng du lịch và thương hiệu văn hóa Mường.
Truyền dạy nghề dệt: duy trì nghề dệt thổ cẩm, trồng bông và các câu lạc bộ, giúp giữ gìn kỹ thuật dệt cạp váy, áo tại các xã.
Sử dụng trong đời sống và lễ hội: Trang phục Mường được mặc phổ biến trong các ngày lễ, Tết, ngày hội đại đoàn kết, và các hoạt động văn nghệ (múa hát Rang, Ví) tại nhà văn hóa.
Phát triển du lịch trải nghiệm: Các homestay tại các vùng Mường, tích hợp cho thuê trang phục, trình diễn dệt thổ cẩm, giúp người dân nâng cao thu nhập và tôn vinh văn hóa.
Tôn vinh nghệ nhân: Khuyến khích các nghệ nhân, người cao tuổi sưu tầm hiện vật, truyền dạy cách mặc và dệt trang phục cho thế hệ trẻ.
Bảo tồn không gian văn hóa: Xây dựng các mô hình bảo tàng cộng đồng, nhà lưu niệm ở các vùng Mường để trưng bày trang phục và công cụ lao động cổ truyền.
