Yêu cầu “nói thẳng, nói thật, đánh giá đúng” chính là điều kiện để nhận diện đúng thực trạng, củng cố niềm tin xã hội và tạo động lực đổi mới giáo dục một cách thực chất.
Toàn cảnh Hội nghị công bố quyết định và kế hoạch giám sát của Ban Bí thư đối với Ban thường vụ Đảng ủy Bộ Giáo dục và Đào tạo về triển khai thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị. Ảnh:qdnd.vn
Nhìn thẳng vào giáo dục phổ thông để nhận diện những vấn đề từ gốc rễ
Chiều 13/10, tại Bộ Giáo dục và Đào tạo, Đoàn giám sát của Ban Bí thư Trung ương Đảng công bố quyết định và kế hoạch giám sát việc thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đối với Ban Thường vụ Đảng ủy Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đoàn do đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương làm Trưởng đoàn. Nội dung giám sát tập trung vào bốn lĩnh vực lớn: chương trình giáo dục phổ thông, sách giáo khoa, cơ sở vật chất và tổ chức bộ máy, đội ngũ nhà giáo. Thời kỳ giám sát được xác định từ năm 2023 đến ngày 30/9/2026, với yêu cầu hoàn thành trước ngày 15/12/2026.
Nhìn từ góc độ quản trị, đây là hoạt động cần thiết nhằm đánh giá quá trình lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện một chủ trương lớn về giáo dục. Nhưng nhìn từ góc độ văn hóa, ý nghĩa của cuộc giám sát còn sâu rộng hơn: đó là cơ hội xem xét những giá trị mà nhà trường đang truyền tải, những điều kiện để người thầy thực hiện sứ mệnh giáo dục và mức độ đáp ứng của hệ thống trước kỳ vọng chính đáng của xã hội.
Giáo dục phổ thông là nơi những giá trị đầu tiên về tri thức, đạo đức, trách nhiệm, lòng nhân ái và ý thức công dân được hình thành. Một chương trình học không chỉ quyết định học sinh biết gì, mà còn góp phần định hình cách các em tư duy, ứng xử và nhìn nhận thế giới. Một cuốn sách giáo khoa không chỉ chứa đựng kiến thức, mà còn chuyển tải cách tiếp cận tri thức, quan niệm về con người và những chuẩn mực văn hóa. Một người thầy không chỉ truyền đạt bài học, mà còn tác động đến nhân cách học trò bằng chính cách sống, cách ứng xử và tinh thần trách nhiệm của mình.
Vì thế, đánh giá giáo dục không thể chỉ dừng ở số lượng trường lớp được xây dựng, tỷ lệ hoàn thành chương trình hay những con số tổng kết cuối năm. Điều quan trọng hơn là phải trả lời được câu hỏi: học sinh thực sự nhận được gì từ quá trình học tập; năng lực tư duy, khả năng sáng tạo, phẩm chất đạo đức và kỹ năng sống của các em được phát triển đến đâu; nhà trường đã tạo dựng được môi trường học tập lành mạnh, nhân văn và bình đẳng hay chưa?
Đối với chương trình và sách giáo khoa, cần nhìn nhận khách quan những kết quả đổi mới, đồng thời chỉ rõ những điểm còn bất cập trong nội dung, phương pháp tổ chức dạy học và khả năng triển khai giữa các địa phương. Nếu chương trình đặt ra yêu cầu phát triển năng lực nhưng điều kiện dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức, kiểm tra ghi nhớ, thì khoảng cách giữa mục tiêu và thực tiễn phải được nhận diện. Nếu việc sử dụng sách giáo khoa, tài liệu dạy học còn tạo ra khó khăn hoặc áp lực không cần thiết đối với giáo viên, học sinh và phụ huynh, những vấn đề ấy cũng cần được phân tích đến cùng.
Tương tự, cơ sở vật chất và đội ngũ nhà giáo không thể được xem xét tách rời. Không thể đòi hỏi chất lượng giáo dục đồng đều khi điều kiện học tập giữa các vùng miền còn khác biệt; cũng không thể yêu cầu giáo viên đổi mới liên tục nếu họ thiếu thời gian, phương tiện, cơ hội bồi dưỡng hoặc đang chịu những áp lực hành chính vượt quá mức cần thiết.
Bởi vậy, tinh thần “nói thẳng, nói thật, đánh giá đúng” mà đồng chí Trịnh Văn Quyết nhấn mạnh cần được hiểu là yêu cầu tiếp cận sự thật bằng thái độ khoa học, trách nhiệm và cầu thị. Đó không phải là phủ nhận những thành quả đã đạt được, càng không phải tìm kiếm khuyết điểm bằng mọi giá. Đó là dũng khí ghi nhận cái đúng, chỉ ra cái chưa đúng, phân biệt nguyên nhân khách quan với hạn chế trong tổ chức thực hiện, từ đó xác định trách nhiệm và giải pháp phù hợp.
“Nói thẳng, nói thật” để củng cố niềm tin và xây dựng văn hóa giáo dục thực chất
Một nền giáo dục muốn phát triển bền vững trước hết phải xây dựng được văn hóa trung thực. Trung thực trong đánh giá chất lượng, trung thực trong báo cáo kết quả, trung thực trong nhìn nhận hạn chế và trung thực trong đối thoại với người học, phụ huynh, giáo viên cũng như xã hội.
Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh giáo dục luôn nhận được sự quan tâm sâu sắc của các gia đình. Mỗi thay đổi về chương trình, sách giáo khoa, phương thức thi cử hay tổ chức dạy học đều có thể tác động trực tiếp đến đời sống của hàng triệu học sinh và phụ huynh. Khi thông tin thiếu minh bạch, những bất cập không được giải thích thấu đáo hoặc phản hồi từ cơ sở không được tiếp nhận đầy đủ, niềm tin xã hội dễ bị suy giảm. Ngược lại, khi cơ quan quản lý sẵn sàng công khai vấn đề, giải thích bằng căn cứ rõ ràng và có lộ trình khắc phục cụ thể, những khó khăn trong quá trình đổi mới sẽ có cơ hội được chia sẻ và giải quyết hiệu quả hơn.
Phát biểu tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn xác định cuộc giám sát vừa là yêu cầu, vừa là cơ hội để ngành giáo dục báo cáo kết quả, kiến nghị những khó khăn, hạn chế và tiếp thu các ý kiến khách quan. Tinh thần này cần được cụ thể hóa bằng chất lượng báo cáo và cách thức làm việc thực chất. Báo cáo không nên chỉ tập hợp những thành tích nổi bật hay những số liệu thuận lợi, mà phải phản ánh cả những vấn đề còn tồn tại, những khác biệt giữa các địa phương và những khó khăn mà giáo viên, học sinh đang trực tiếp đối diện.
Để làm được điều đó, tiếng nói từ cơ sở có vai trò đặc biệt quan trọng. Những người trực tiếp đứng lớp, cán bộ quản lý trường học, phụ huynh và học sinh cần có cơ hội phản ánh trung thực trải nghiệm của mình. Đánh giá chính sách phải dựa trên cả hồ sơ, số liệu, khảo sát thực tế và những bằng chứng cụ thể; tránh tình trạng lấy kết quả của một số mô hình thuận lợi để khái quát cho toàn hệ thống, hoặc chỉ nhìn vào báo cáo hành chính mà bỏ qua đời sống thực tế trong nhà trường.
Một yêu cầu khác là phải phân định rõ trách nhiệm. Có những hạn chế bắt nguồn từ thiết kế chính sách; có những vấn đề do nguồn lực chưa đáp ứng; cũng có những bất cập thuộc về năng lực quản lý hoặc tổ chức thực hiện. Nếu mọi khó khăn đều được quy về nguyên nhân khách quan, việc giám sát sẽ khó tạo ra chuyển biến. Nhưng nếu chỉ tập trung quy trách nhiệm cá nhân mà không xem xét cơ chế, điều kiện và bối cảnh, các giải pháp đưa ra cũng khó bền vững. Đánh giá đúng vì thế phải đi cùng tư duy hệ thống, tinh thần công tâm và sự công bằng.
Đặc biệt, cần tránh biến giám sát thành một đợt hoàn thiện hồ sơ mang tính hình thức. Giá trị của cuộc giám sát không nằm ở số lượng văn bản được tổng hợp hay mức độ đầy đủ của những bản báo cáo, mà ở khả năng phát hiện đúng vấn đề, kiến nghị đúng giải pháp và thúc đẩy thay đổi có thể kiểm chứng. Những kết luận sau giám sát cần gắn với nhiệm vụ cụ thể, thời hạn thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và cơ chế theo dõi kết quả.
Trong chiều sâu văn hóa, yêu cầu “nói thẳng, nói thật, đánh giá đúng” còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm nêu gương của người làm công tác quản lý giáo dục. Muốn giáo dục học sinh biết trung thực thì người lớn phải tôn trọng sự thật; muốn xây dựng môi trường học đường nhân văn thì việc quản lý phải công bằng, lắng nghe và tôn trọng con người. Một nền giáo dục không thể dạy học sinh tư duy độc lập nếu những ý kiến phản biện có trách nhiệm không được khuyến khích; cũng khó hình thành tinh thần sáng tạo nếu mọi hoạt động chỉ hướng tới những kết quả đẹp trên báo cáo.
Cuộc giám sát của Ban Bí thư, do đó, cần hướng tới những quyết sách có khả năng tháo gỡ điểm nghẽn thực tế, từ hoàn thiện chương trình và sách giáo khoa đến bảo đảm điều kiện dạy học, nâng cao chất lượng đội ngũ và thu hẹp khoảng cách cơ hội giáo dục giữa các vùng miền. Đặc biệt, việc đầu tư xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại các xã biên giới cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ hạ tầng, mà còn từ yêu cầu bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục, tạo cơ hội phát triển cho trẻ em và củng cố nền tảng văn hóa tại những địa bàn còn nhiều khó khăn.
Suy cho cùng, thước đo cao nhất của mọi đổi mới giáo dục phải là sự trưởng thành của người học và niềm tin của xã hội. Mỗi trang sách, mỗi lớp học, mỗi người thầy đều gắn với tương lai của hàng triệu học sinh và kỳ vọng của hàng triệu gia đình. Vì vậy, giám sát toàn diện giáo dục phổ thông không chỉ để nhìn lại những gì đã làm, mà còn để xác định con đường cần đi tiếp.
Khi sự thật được tôn trọng, trách nhiệm được xác lập và giải pháp được thực hiện đến nơi đến chốn, giám sát mới thực sự trở thành động lực đổi mới. Và khi đó, tinh thần “nói thẳng, nói thật, đánh giá đúng” không chỉ là yêu cầu đối với một cuộc giám sát, mà còn có thể trở thành chuẩn mực văn hóa trong quản trị giáo dục: Lấy sự thật làm điểm xuất phát, lấy người học làm trung tâm và lấy chất lượng phát triển con người làm đích đến.
V.X.B
