Đây không chỉ là dịp tri ân các Vua Hùng, mà còn là “phép thử” về năng lực chuyển hóa di sản văn hóa thành động lực phát triển bền vững theo tinh thần Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng.
Không gian văn hóa thiêng và yêu cầu định vị mới
Giỗ Tổ Hùng Vương từ lâu đã vượt ra khỏi phạm vi một lễ hội địa phương để trở thành ngày hội chung của toàn dân tộc. Từ câu ca dao quen thuộc “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng Ba”, có thể thấy chiều sâu văn hóa và sức sống bền bỉ của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong tâm thức người Việt.
Với hơn 1.400 di tích thờ Hùng Vương trên cả nước và hơn 300 di tích tại riêng Phú Thọ, hệ thống không gian văn hóa này không chỉ là “ký ức lịch sử” mà còn là một “tài nguyên sống”. Việc tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã nâng tầm giá trị, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn trong bảo tồn và phát huy.
Năm 2026 đánh dấu 14 năm di sản này được vinh danh, cũng là thời điểm Phú Thọ đứng trước bài toán lớn: Làm thế nào để không gian lễ hội vừa giữ được sự trang nghiêm, linh thiêng, vừa đủ sức lan tỏa để trở thành “thương hiệu văn hóa” mang tầm quốc gia và quốc tế.
Thực tế cho thấy, giá trị của lễ hội không còn nằm ở quy mô tổ chức hay số lượng sự kiện, mà ở khả năng kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa có chiều sâu. Việc tổ chức các hoạt động như triển lãm “Văn hóa thời đại Hùng Vương – Tinh hoa hội tụ”, giáo dục di sản cho học sinh, liên hoan văn nghệ quần chúng hay lễ hội dân gian đường phố… chính là những nỗ lực nhằm “hiện đại hóa” cách tiếp cận di sản, đưa di sản đến gần hơn với đời sống đương đại.
Đặc biệt, lần đầu tiên tổ chức triển lãm mỹ thuật quốc tế trong khuôn khổ lễ hội cho thấy một bước đi mới: Mở rộng không gian giao lưu, đưa văn hóa Đất Tổ bước ra thế giới. Đây chính là cách để di sản không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo cho hiện tại và tương lai.
Từ di sản đến động lực phát triển – Bài toán không dễ
Nếu chỉ dừng lại ở việc tổ chức lễ hội, giá trị của Giỗ Tổ Hùng Vương sẽ khó có thể lan tỏa mạnh mẽ và bền vững. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển – điều mà Phú Thọ đang nỗ lực thực hiện.
Năm 2026, lễ hội diễn ra trong bối cảnh đặc biệt khi ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình thực hiện chủ trương hợp nhất, hình thành một không gian phát triển mới. Điều này đặt ra yêu cầu liên kết vùng trong tổ chức lễ hội, phát triển du lịch và xây dựng hình ảnh địa phương. Việc nhiều hoạt động được tổ chức theo cụm xã, phường hay xã hội hóa các sự kiện như chạy marathon, bơi chải, golf… cho thấy tư duy mới trong khai thác giá trị lễ hội theo hướng mở rộng không gian và tăng tính kết nối.
Tuy nhiên, chuyển hóa di sản không đơn thuần là “làm du lịch”. Nếu thiếu kiểm soát, lễ hội rất dễ rơi vào tình trạng thương mại hóa, làm suy giảm giá trị thiêng liêng vốn có. Vì vậy, bài toán đặt ra là phải cân bằng giữa bảo tồn và khai thác – giữa tính linh thiêng và tính kinh tế.
Ở góc độ quản lý, việc xây dựng các chính sách hỗ trợ nghệ nhân di sản văn hóa phi vật thể, các câu lạc bộ thực hành di sản hay cơ chế đầu tư tu bổ di tích giai đoạn 2026–2030 là những bước đi cần thiết. Đây không chỉ là sự ghi nhận vai trò của cộng đồng – chủ thể của di sản – mà còn là nền tảng để duy trì sức sống lâu dài của các giá trị văn hóa truyền thống.
Bên cạnh đó, việc tăng cường phối hợp với báo chí, nhà sáng tạo nội dung và doanh nghiệp du lịch cho thấy Phú Thọ đang hướng tới một cách tiếp cận mới: Truyền thông hóa di sản. Trong thời đại số, một lễ hội chỉ thực sự “sống” khi nó được kể lại, được chia sẻ và được trải nghiệm trên nhiều nền tảng khác nhau.
Không thể không nhắc đến yếu tố con người – trung tâm của mọi chiến lược phát triển. Chính sự thành kính của hàng triệu người dân, sự gắn kết của cộng đồng người Việt trong và ngoài nước, cùng những hoạt động như Ngày Quốc Tổ Việt Nam toàn cầu đã tạo nên sức lan tỏa đặc biệt cho tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Đây là nguồn “vốn xã hội” vô giá mà không phải địa phương nào cũng có được.
Lễ hội Đền Hùng năm 2026 vì thế không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà là một “bài kiểm tra” toàn diện đối với năng lực quản trị văn hóa của Phú Thọ. Thành công của lễ hội sẽ không chỉ được đo bằng số lượng du khách hay quy mô tổ chức, mà bằng khả năng tạo dựng một không gian văn hóa có chiều sâu, có bản sắc và có sức lan tỏa lâu dài.
Trong dòng chảy hiện đại hóa và hội nhập, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc giữ gìn và phát huy văn hoá tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ là trách nhiệm của riêng Phú Thọ, mà là của cả dân tộc. Và nếu làm tốt, Đất Tổ hoàn toàn có thể biến di sản thành “sức mạnh mềm” – một động lực quan trọng cho phát triển kinh tế, du lịch và nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
V.X.B – N.T.D
