Mới đây, chúng tôi nhận được lá thư của chị Trần Thị Vân Ngọc, một người trẻ thuộc thế hệ 9X, hiện sinh sống tại thôn Xuân Phú, xã Kỳ Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Điều khiến chúng tôi xúc động không chỉ là những dòng chữ chân thành, mà còn bởi người viết là cháu ruột của một liệt sĩ. Cha chị đã mất, mẹ đã già yếu, nên chị đứng ra thay mặt cả gia đình tiếp tục hành trình tìm kiếm người bác ruột đã hy sinh hơn nửa thế kỷ trước.
Trong thư, chị Vân Ngọc viết: "Đọc những bài viết giới thiệu các Hồ sơ CDEC và những phản hồi kết quả tìm kiếm nhân chứng là thân nhân các gia đình liệt sĩ, cũng như những cựu chiến binh may mắn còn sống trở về sau chiến tranh, chúng cháu vô cùng cảm động và biết ơn... Chúng cháu chỉ mong có một ngày được đón bác trở về quê hương để hương khói được trọn vẹn."
Đó là những lời rất bình dị. Nhưng với chúng tôi, mỗi câu chữ đều mang sức nặng của tình thân và đạo lý. Người mà gia đình chị Vân Ngọc đang tìm kiếm là liệt sĩ Bùi Quang Trợ, sinh năm 1939, quê tại xã Kỳ Xuân, huyện Kỳ Anh (nay là xã Kỳ Xuân, tỉnh Hà Tĩnh). Ông nhập ngũ từ tháng 3 năm 1959, là một quân nhân có nhiều năm cống hiến trong quân đội. Khi hy sinh, ông giữ cương vị Trung đội phó.
Theo giấy báo tử, ngày 21/6/1972, trong một chuyến đi công tác, ông đã hy sinh do máy bay địch bắn phá. Nơi an táng ban đầu được ghi là Trường Lệ, Hành Tín, Nghĩa Hành, Quảng Ngãi. Cha mẹ ông là cụ Bùi Nhuy và Nguyễn Thị Tựa, vợ là bà Nguyễn Thị Sở. Thế nhưng, sau chiến tranh, phần mộ của liệt sĩ đã bị thất lạc. Gia đình đã nhiều lần đi tìm nhưng vẫn chưa có kết quả.
Điều khiến chúng tôi đặc biệt xúc động là trong lá thư không hề có một lời than trách số phận. Chỉ có một mong muốn giản dị: "Mong muốn đăng ký tìm mộ để hương khói thờ phụng bác. Đặc biệt là trong Chiến dịch 500 ngày đêm, hy vọng gia đình sớm nhận được thông tin." Đó cũng là mong muốn của hàng trăm nghìn gia đình liệt sĩ trên khắp đất nước.
Suốt thời gian qua, Dự án TTU-VWAI đã và đang giới thiệu hàng chục Hồ sơ CDEC do phía Hoa Kỳ lưu giữ, qua đó đã giúp nhiều gia đình nhận ra tên người thân, nhiều cựu chiến binh tìm lại đồng đội, nhiều nhân chứng bất ngờ xuất hiện sau khi đọc các bài viết trên báo chí và mạng xã hội.
Đã có những trường hợp tưởng như vô vọng sau gần 60 năm, nhưng chỉ nhờ một dòng ghi chép trong sổ tay chiến trường, một bức thư cũ, một sơ đồ chôn cất hay ký ức của một cựu chiến binh mà hành trình tìm kiếm đã mở ra tia hy vọng mới.
Chính vì vậy, khi tiếp nhận thông tin về liệt sĩ Bùi Quang Trợ, chúng tôi sẽ đưa vào danh mục đề nghị tra cứu trong hệ thống Hồ sơ CDEC cũng như các nguồn tư liệu liên quan mà Dự án đang từng bước khai thác. Tuy nhiên, kinh nghiệm nhiều năm cho thấy, tư liệu lưu trữ chỉ là một nửa của hành trình. Nửa còn lại nằm trong ký ức của cộng đồng.
Có thể ở đâu đó vẫn còn những người từng chiến đấu tại khu vực Nghĩa Hành hoặc trên chiến trường Quảng Ngãi mùa hè năm 1972. Có thể một cựu chiến binh nào đó vẫn còn nhớ người Trung đội phó quê Hà Tĩnh đã ngã xuống trong một chuyến công tác. Cũng có thể một người dân địa phương từng chứng kiến việc chôn cất ban đầu vẫn còn lưu giữ ký ức ấy.
Mỗi thông tin, dù rất nhỏ, đều có thể trở thành chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa đoàn tụ sau hơn nửa thế kỷ. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trách nhiệm đưa các anh trở về vẫn còn ở lại với những người đang sống.
Đó cũng chính là ý nghĩa sâu sắc của Chiến dịch 500 ngày đêm mà Chính phủ và Ban Chỉ đạo quốc gia 515 đang triển khai: huy động sức mạnh của toàn xã hội, kết nối các nguồn tư liệu trong và ngoài nước, kết nối nhân chứng, cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và cộng đồng để không bỏ sót bất cứ cơ hội nào trong hành trình tìm kiếm.
Mỗi lượt chia sẻ một bài viết, mỗi lần giới thiệu một hồ sơ, mỗi cuộc điện thoại cung cấp thông tin hay mỗi lời nhắn của một nhân chứng đều có thể giúp một gia đình khép lại cuộc tìm kiếm kéo dài hàng chục năm.
Đối với chị Trần Thị Vân Ngọc, hành trình ấy mới chỉ bắt đầu. Nhưng chúng tôi tin rằng, cũng như nhiều gia đình khác đã tìm được hy vọng từ những Hồ sơ CDEC, lời kêu gọi của chị hôm nay sẽ được lan tỏa đến đúng những người đang nắm giữ ký ức.
Nếu các bác cựu chiến binh, các nhân chứng hoặc những ai từng công tác, chiến đấu tại khu vực Nghĩa Hành - Quảng Ngãi trong năm 1972 biết thông tin liên quan đến liệt sĩ Bùi Quang Trợ, xin hãy kết nối với gia đình hoặc với Dự án TTU-VWAI.
Biết đâu, chỉ một ký ức được đánh thức hôm nay sẽ giúp người lính ấy sau hơn năm mươi năm xa quê được trở về nằm trong lòng đất mẹ Hà Tĩnh, nơi vẫn còn những người thân ngày đêm mong ngóng.
Bởi sau tất cả, không có sự tri ân nào trọn vẹn hơn việc đưa một người con đã hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc được trở về với gia đình, với quê hương và với những nén hương của lòng biết ơn.
Hà Giang, 01/7/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU-VWAI)
