Ông Hà Vỹ, Phó Giám đốc, đại diện lãnh đạo Sở VHTTDL Đà Nẵng, cùng các Trưởng, Phó phòng liên quan gồm các ông, bà: Dương Lê Phương, Trưởng phòng Quản lý văn hóa; Trần Văn Dũng, Phó Trưởng phòng Quản lý văn hóa; Trần Đức, Phó Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng; Mai Hồng Lâm, Phó Trưởng phòng Xây dựng nếp sống văn hóa và giáo dục; Phan Thị Xuân Mai, Trưởng phòng Di sản văn hóa, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố Đà Nẵng; TS. Hà Thị Sương, chuyên viên Bảo tàng Đà Nẵng.
Trong số các cán bộ của Sở tham dự buổi làm việc này, các ông, bà Hà Vỹ, Dương Lê Phương và Phan Thị Xuân Mai lần đầu làm việc với nhóm nghiên cứu. Ông Hà Vỹ giới thiệu nội dung, thành phần tham dự, sau đó mời phía Đoàn nghiên cứu tìm mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương phát biểu.
PGS.TS. Vũ Nho giới thiệu nhóm nghiên cứu. Theo chương trình dự kiến, Luật sư, Đại tá, Điều tra viên cao cấp Bộ Công an Nguyễn Huy Hoàng sẽ phát biểu về vụ đào trộm ngôi mộ năm 1850; tiếp đó, nhà nghiên cứu Nghiêm Thị Hằng sẽ báo cáo 12 nội dung căn cứ mới sau buổi làm việc ngày 15/5/2025 với Sở VHTTDL Quảng Nam. Trước đó, nhóm nghiên cứu đã báo cáo 22 nội dung và được ghi nhận.
Tại buổi làm việc, dưới sự điều hành của ông Hà Vỹ, Phó Giám đốc Sở VHTTDL Đà Nẵng, chương trình dự kiến được điều chỉnh, phần phát biểu của ông Trần Văn Dũng được thực hiện trước phần báo cáo của nhóm nghiên cứu.
Ông Trần Văn Dũng tóm tắt nội dung nhóm nghiên cứu đã làm việc với Sở VHTTDL Quảng Nam cũ tại Báo cáo số 112/BC-SVHTTDL ngày 3/6/2025. Ngoài ra, ông còn tóm tắt các văn bản của Đoàn nghiên cứu đã được các ban, ngành thành phố Tam Kỳ cũ và UBND tỉnh Quảng Nam cũ trả lời.
Đặc biệt, ông dẫn lại Văn bản số 8189/UBND-KGVX ngày 23/10/2024 của UBND tỉnh Quảng Nam, trong đó nêu rõ: Không thống nhất với đề nghị của bà Nghiêm Thị Hằng về việc khai quật ngôi mộ có minh bia năm 1850. Lý do, qua kết quả khảo sát, dập và dịch các văn bia trên hai bia mộ tại phường An Sơn, TP Tam Kỳ cho thấy hai ngôi mộ này đều thể hiện đầy đủ các thông tin về họ tên, danh xưng, quê quán, phẩm hàm, chức vị, năm sinh, năm mất... Do đó, thông tin về hai ngôi mộ vô chủ và nghi là phần mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương là không có căn cứ và cơ sở lịch sử, khoa học.
Thực hiện kết luận tại Báo cáo số 112/BC-SVHTTDL của Sở VHTTDL tỉnh Quảng Nam, từ cuối năm 2024, bà Nghiêm Thị Hằng, đại diện nhóm nghiên cứu, tiếp tục có đơn đề xuất gửi lãnh đạo UBND tỉnh Quảng Nam, đề nghị được báo cáo kết quả nghiên cứu của nhóm nghiên cứu độc lập về đề tài: "Ba ngôi mộ cổ ở phường Hương Trà, TP Đà Nẵng, tìm dấu tích mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương - Danh nhân văn hóa thế giới". Trên cơ sở đó, ngày 15/5/2025, Sở VHTTDL tỉnh Quảng Nam đã mời đoàn nghiên cứu đến làm việc.
Kết luận tại Báo cáo số 112/BC-SVHTTDL của Sở VHTTDL tỉnh Quảng Nam nêu rõ: "Đề nghị nhóm nghiên cứu của bà Hằng tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu, sử liệu để làm rõ mối quan hệ và thân thế những người nằm dưới mộ. Đồng thời, công trình nghiên cứu phải có bằng chứng khoa học xác đáng hoặc đã được các cơ quan nghiên cứu khoa học thẩm định, khẳng định giá trị khoa học.
Thống nhất không thực hiện khai quật ngôi mộ cổ có minh bia năm 1850 theo đúng tinh thần chỉ đạo tại Văn bản số 8189/UBND-KGVX ngày 23/10/2024 của UBND tỉnh Quảng Nam."
Tiếp tục thực hiện kết luận trên, từ cuối năm 2025, bà Nghiêm Thị Hằng có đơn đề nghị UBND tỉnh bố trí thời gian để nhóm nghiên cứu báo cáo những căn cứ mới đã được bổ sung theo yêu cầu của Báo cáo số 112/BC-SVHTTDL. Trên cơ sở đó, UBND TP Đà Nẵng giao Sở VHTTDL tổ chức buổi làm việc để nghe nhóm nghiên cứu báo cáo.
Chiều 26/6/2026, tại Sở VHTTDL Đà Nẵng đã diễn ra buổi làm việc này. Với 11 trang đánh máy khổ A4, phần trình bày của ông Trần Văn Dũng kéo dài gần 25 phút trước khi nhóm nghiên cứu bước vào phần báo cáo chính.
Mở đầu phần trình bày, bà Nghiêm Thị Hằng khẳng định nhóm nghiên cứu không có đơn đề nghị khai quật ngôi mộ có minh bia năm 1850. Theo bà Hằng, thứ nhất, nhóm nghiên cứu không có quan hệ huyết thống với người nằm dưới ngôi mộ nên không có cơ sở để đề nghị khai quật. Thứ hai, nhóm nghiên cứu không có chức năng khảo cổ để đề nghị khai quật ngôi mộ phục vụ nghiên cứu khoa học. Thứ ba, các thành viên nhóm nghiên cứu đều là cán bộ đã nghỉ hưu, không có kinh phí để thực hiện việc khai quật, trong khi đây không phải chức năng, nhiệm vụ của nhóm nghiên cứu.
Bà Hằng cho biết, từ đầu năm 2023, nhận lời mời của UBND TP Tam Kỳ, nhóm nghiên cứu đã vào khảo sát, chủ yếu đối với ngôi mộ năm 1850 của Huỳnh Hoàn Nhân bị đào trộm cổ vật ngày 6/3/2012. Cơ quan Công an và chính quyền đã lập biên bản hiện trạng vào ngày 7/3/2012, hồ sơ vụ đào trộm mộ hiện được lưu giữ tại Công an TP Tam Kỳ.
Theo trình bày của Đại tá, Điều tra viên cao cấp Bộ Công an Nguyễn Huy Hoàng, thành viên nhóm nghiên cứu độc lập, ông đã trực tiếp làm việc với ông Nguyễn Văn Thạnh, người được thuê đào trộm mộ và thu nhặt xương cốt để chôn cất lại. Ông Hoàng cũng đã làm việc với ông Quang, Phó Trưởng phòng CSĐT PC02, và điều tra viên Nam để tra cứu hồ sơ vụ đào trộm mộ.
Ngày 6/1/2023, ông Nguyễn Huy Hoàng đã có báo cáo gửi Chủ tịch UBND TP Tam Kỳ. Trên cơ sở đó, PGS.TS. Nguyễn Lân Cường, chuyên gia đầu ngành về cổ nhân học, Tổng Thư ký Hội Khảo cổ học Việt Nam, thành viên nhóm nghiên cứu, đã tư vấn Chủ tịch UBND TP Tam Kỳ hai nội dung: đề nghị tổ chức hội thảo về ba ngôi mộ cổ ở Tam Kỳ nhằm tìm dấu tích mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương; đồng thời, do ngôi mộ có minh bia năm 1850 đã bị đào trộm lấy cổ vật, việc chôn cất lại không bảo đảm kỹ thuật và ngôi mộ đang xuống cấp nghiêm trọng, đề nghị UBND TP Tam Kỳ lập tờ trình báo cáo UBND tỉnh Quảng Nam, giao Bảo tàng Quảng Nam, với tư cách là đơn vị có chuyên môn và thẩm quyền, lập dự án trình UBND tỉnh xin phép khai quật ngôi mộ năm 1850 phục vụ công tác khảo cổ, tìm dấu tích phần mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương, đồng thời cải táng, chôn cất lại hài cốt người nằm dưới mộ theo đúng quy trình kỹ thuật nhằm tránh sự hủy hoại theo thời gian.
Theo bà Hằng, đề xuất về việc khai quật ngôi mộ năm 1850 của nhóm nghiên cứu chỉ nhằm đưa ra những căn cứ ban đầu và căn cứ pháp lý theo Luật Di sản văn hóa để UBND TP Tam Kỳ có cơ sở lập tờ trình báo cáo UBND tỉnh Quảng Nam. Việc lập tờ trình chỉ được thực hiện sau khi UBND TP Tam Kỳ tổ chức hội thảo, báo cáo UBND tỉnh Quảng Nam và được UBND tỉnh giao nhiệm vụ cho Bảo tàng Quảng Nam lập dự án theo quy định.
Nhà nghiên cứu Nghiêm Thị Hằng khẳng định, từ năm 2023 đến nay, nhóm nghiên cứu chỉ có một đề nghị duy nhất là được UBND tỉnh Quảng Nam, nay là UBND TP Đà Nẵng, sắp xếp thời gian để báo cáo kết quả đề tài nghiên cứu. Đối với việc khai quật ngôi mộ năm 1850, nhóm nghiên cứu không có đơn đề nghị vì đây là công việc thuộc thẩm quyền và chuyên môn của cơ quan quản lý nhà nước sau khi tổ chức hội thảo và Sở VHTTDL có tờ trình báo cáo UBND TP Đà Nẵng.
Để chứng minh cho nội dung này, bà Hằng dẫn Văn bản số 1832/UBND-VHTT ngày 25/7/2023 của UBND TP Tam Kỳ gửi bà, trong đó nêu rõ: "UBND TP sẽ có kế hoạch xin cấp giấy phép và khai quật mộ cổ này vào thời gian phù hợp".
Bà Hằng cũng dẫn Văn bản số 8189/UBND-KGVX ngày 23/10/2024 của UBND tỉnh Quảng Nam, trong đó nêu: "Ý kiến của Sở VHTTDL tại Công văn số 1805/SVHTTDL-QLVH ngày 25/9/2024 và Công văn số 2630/UBND-VHTT ngày 18/9/2024 của UBND TP Tam Kỳ; Chủ tịch UBND tỉnh có ý kiến như sau". Theo bà Hằng, đây là hai công văn của các cơ quan chức năng gửi UBND tỉnh liên quan đến đề xuất khai quật ngôi mộ năm 1850.
Sau phần trình bày trên, bà Hằng đi vào nội dung báo cáo chính. Bà không nhắc lại 22 căn cứ khoa học đã trình bày tại buổi làm việc ngày 15/5/2025 vì những nội dung này cùng các ý kiến phản hồi đã được bà làm rõ trên Báo Ngày mới Online qua ba số liên tiếp các ngày 3, 4 và 5/6/2025, đồng thời đã có trong tài liệu gửi các đại biểu tham dự.
Đối với 12 căn cứ mới, mặc dù đã được thể hiện trong báo cáo phát cho các đại biểu tại buổi làm việc ngày 26/6/2026, bà Hằng vẫn trình chiếu các hình ảnh thực địa của ba ngôi mộ cổ gồm mộ Giày, mộ năm 1850 của Huỳnh Hoàn Nhân và mộ năm 1856 của Phan Thị để minh chứng. Theo bà, những ký hiệu điêu khắc có sự đồng nhất trên ba ngôi mộ, trong khoảng thời gian từ năm 1821 đến năm 1856, là căn cứ cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa ba người nằm dưới mộ và có cơ sở để nhận định đây là mộ của vợ chồng.
Trước khi kết thúc buổi làm việc, nhà nghiên cứu Nghiêm Thị Hằng thông báo đã đến Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường TP Đà Nẵng để xin hướng dẫn đăng ký nghiệm thu đề tài nghiên cứu độc lập "Ba ngôi mộ cổ ở phường Hương Trà, TP Đà Nẵng, tìm dấu tích mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương - Danh nhân văn hóa thế giới", được thực hiện không sử dụng ngân sách nhà nước.
Kết thúc buổi làm việc, ông Hà Vỹ ghi nhận những nỗ lực của nhóm nghiên cứu và cho rằng cần thêm thời gian cũng như các chứng cứ khoa học để có cơ sở kết luận ngôi mộ có minh bia năm 1850 có phải là phần mộ của nữ sĩ Hồ Xuân Hương hay không.
(Còn nữa)
