Sự kiện do Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Ban Liên lạc Cựu cán bộ Đoàn Thanh niên Việt Nam phía Nam và Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh tổ chức. Trưng bày là hoạt động thiết thực hướng tới kỷ niệm 81 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/9/1945 – 2/9/2026), 71 năm Ngày thành lập Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (10/9/1955 – 10/9/2026) và 96 năm Ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (20/10/1930 – 20/10/2026).
1- Những con đường được mở bằng ý chí và máu xương
Có những con đường không chỉ được đo bằng chiều dài, mà còn được khắc ghi bằng mồ hôi, nước mắt và máu của biết bao con người. Đường Trường Sơn và Đường 1C là những con đường như thế. Một con đường vươn qua đại ngàn, nối hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam; một con đường len giữa rừng tràm, sông nước miền Tây, âm thầm vận chuyển sức người, sức của vào chiến trường Tây Nam Bộ. Hai tuyến đường ở hai vùng địa lý khác nhau, nhưng cùng chung một sứ mệnh lịch sử: nối liền ý chí thống nhất non sông.
Thông qua hệ thống tư liệu, hình ảnh, hiện vật, video và những câu chuyện giàu cảm xúc, trưng bày đưa công chúng trở lại những năm tháng cả dân tộc sống trong không khí “tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng”. Đó là thời đại mà những chàng trai, cô gái vừa rời mái trường, làng quê đã tình nguyện lên đường; gác lại tình yêu, những dự định riêng tư và cả ước mơ bình dị về một mái ấm gia đình để nhận lấy nhiệm vụ của Tổ quốc.
Tiến sĩ Lê Hồng Liêm - Cựu Biệt động Sài Gòn, nguyên Phó Chủ nhiệm UBKT Trung ương, Trưởng Ban liên lạc Cựu cán bộ Đoàn thanh niên Việt Nam phía Nam.
Nội dung trưng bày được thể hiện như một hành trình ký ức với ba chủ đề liên kết chặt chẽ. Chủ đề thứ nhất, “Những con đường huyết mạch nối liền Bắc – Nam”, tái hiện khí thế hào hùng của quân và dân ta trên tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn. Gần 20.000km đường ô tô đã được mở giữa núi rừng, dưới mưa bom, bão đạn, đưa hơn 2 triệu lượt cán bộ, chiến sĩ vào chiến trường. Đằng sau những con số lớn lao ấy là hàng triệu ngày công, là những đêm trắng san lấp hố bom, phá đá mở đường, tải đạn, chuyển thương và giữ cho mạch máu giao thông không bao giờ ngừng chảy.
Nếu Đường Trường Sơn là bản anh hùng ca giữa đại ngàn thì Đường 1C là một “mạch máu” thầm lặng giữa miền Tây sông nước. Chủ đề “Huyền thoại Đường 1C” kể lại hành trình vận chuyển hơn 13.000 tấn vũ khí cùng hàng nghìn tấn lương thực, thuốc men vào chiến trường Tây Nam Bộ. Những chuyến hàng đi qua rừng tràm, kênh rạch, đồng nước và những vùng bị bom đạn đánh phá ác liệt. Phương tiện vận chuyển có khi chỉ là chiếc xuồng nhỏ, đôi vai người thanh niên xung phong hoặc đôi chân lội bùn trong những đêm tối không ánh đèn.
Trên tuyến đường ấy, 399 thanh niên xung phong đã anh dũng hy sinh, 327 người mang thương tật suốt đời. Họ phần lớn còn rất trẻ, nhiều người chưa kịp hưởng một ngày bình yên, chưa kịp thực hiện lời hẹn trở về với cha mẹ, người yêu và quê nhà. Tuổi thanh xuân của họ đã dừng lại giữa rừng tràm, bờ kênh và những cung đường vận tải, nhưng sự hy sinh ấy đã góp phần làm nên sức sống bất diệt của Đường 1C.
2- Khi chiếc xuồng ba lá chở ký ức trở về
Một điểm nhấn đặc biệt của trưng bày là không gian trải nghiệm “Dòng chảy ký ức”, trong đó chiếc xuồng ba lá bằng gỗ trở thành hiện vật trung tâm. Đây là phương tiện từng gắn bó mật thiết với hoạt động vận chuyển trên tuyến Đường 1C. Chiếc xuồng được thực hiện trong hai tháng tại Cà Mau, do chính những người thợ từng làm xuồng năm xưa chế tác theo kích thước thực.
Chiếc xuồng mộc mạc ấy không đơn thuần là một phương tiện đi lại. Trong ký ức của những người từng sống và chiến đấu trên tuyến đường, nó từng chở vũ khí, lương thực, thuốc men; chở thương binh rời trận địa; chở cán bộ vượt qua những vùng bị địch kiểm soát; cũng có khi chở thi hài đồng đội về nơi an nghỉ tạm thời giữa rừng sâu. Mỗi vết gỗ, mỗi dáng cong của mũi xuồng dường như đều lưu giữ một câu chuyện chưa kể hết.
Trên nền hiện vật này, công nghệ 3D Mapping kết hợp hệ thống cảm biến tương tác tái hiện những biến đổi của không gian miền Tây qua mùa khô, mùa mưa và bối cảnh chiến trường năm xưa. Ánh sáng, hình ảnh và chuyển động đưa chiếc xuồng trở lại giữa rừng tràm, kênh rạch, những trận càn và các cung đường vận chuyển đầy hiểm nguy. Công nghệ hiện đại không làm ký ức trở nên xa lạ, mà giúp lịch sử đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Người xem không chỉ quan sát một hiện vật nằm im sau lớp kính, mà có thể cảm nhận phần nào nhịp chèo vội vã trong đêm, sự căng thẳng của những chuyến vượt tuyến và ý chí gan góc của những thanh niên xung phong năm ấy. Từ một chiếc xuồng nhỏ bé, không gian trưng bày mở ra cả một dòng chảy lịch sử, nơi mỗi con người bình dị đều có thể trở thành một phần của huyền thoại dân tộc.
3- Nghĩa tình đồng đội còn mãi với thời gian
Nếu hai chủ đề đầu kể về những năm tháng lên đường, sống và chiến đấu giữa tuyến lửa, thì chủ đề thứ ba, “Nghĩa tình còn mãi”, nối dài câu chuyện đến hôm nay. Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng hành trình tìm kiếm đồng đội, quy tập hài cốt liệt sĩ, trao tặng di ảnh, dựng bia và xây đền tưởng niệm vẫn đang được nhiều tổ chức, cá nhân bền bỉ thực hiện.
Trong khuôn khổ chương trình, tọa đàm “Thanh xuân gửi lại tuyến đường 1C” là dịp để các nhân chứng trực tiếp kể lại lý tưởng lên đường, cuộc sống, chiến đấu trên tuyến lửa, những mất mát, hy sinh và nghĩa tình đồng đội. Những câu chuyện được kể bởi người trong cuộc luôn mang một sức lay động đặc biệt. Đó không chỉ là những trang sử bằng lời, mà còn là ký ức sống động được gìn giữ bằng cả cuộc đời của mỗi nhân chứng.
Những hiện vật được các cựu thanh niên xung phong, cựu chiến binh và nhân chứng lịch sử trao tặng tại chương trình cũng mang một ý nghĩa sâu sắc. Mỗi kỷ vật đều gắn với một con người, một số phận và một câu chuyện chân thực của chiến tranh. Khi được đưa vào bảo tàng, những hiện vật ấy không còn là tài sản riêng của một gia đình, mà trở thành di sản ký ức chung, phục vụ công tác nghiên cứu, bảo quản, trưng bày và giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Tôi vinh dự là một trong những người góp phần kết nối Bảo tàng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với Ban Liên lạc Cựu cán bộ Đoàn Thanh niên Việt Nam phía Nam để cùng hướng tới những hoạt động tri ân giàu ý nghĩa. Sự kết nối ấy được hình thành và bồi đắp sau những chuyến đi thực tế tại chiến trường xưa trong khuôn khổ Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh”. Qua mỗi chuyến đi, chúng tôi càng thấu hiểu rằng phía sau những địa danh đã đi vào lịch sử vẫn còn biết bao số phận chưa được gọi tên, bao gia đình chưa tìm thấy người thân và bao đồng đội vẫn đau đáu một lời hẹn trở về.
Bởi vậy, giá trị của trưng bày không chỉ nằm ở việc tái hiện quá khứ. Điều quan trọng hơn là khơi dậy trách nhiệm của hiện tại đối với những người đã hy sinh và những gia đình còn mang nỗi đau chiến tranh. Tri ân không chỉ là đặt một vòng hoa hay thắp một nén hương, mà còn là hành động thiết thực: tiếp tục tìm kiếm người mất tích, xác định danh tính liệt sĩ, gìn giữ hiện vật, ghi lại lời kể nhân chứng và trao truyền ký ức cho thế hệ sau.
4- Những cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại...
“Thời thanh xuân từ Đường Trường Sơn đến Đường 1C huyền thoại” là cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại, giữa những người từng đi qua chiến tranh với lớp trẻ đang được sống trong hòa bình. Ở đó, tuổi thanh xuân không mất đi mà hóa thành những con đường, những nhịp cầu ký ức và những bài học sống động về lòng yêu nước, đức hy sinh, ý chí kiên cường cùng nghĩa tình đồng đội.
Tôi không chỉ nhận được Giấy mời của Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, mà còn được Tiến sĩ Lê Hồng Liêm - Cựu Biệt động Sài Gòn, nguyên Phó Chủ nhiệm UBKT Trung ương, Trưởng Ban liên lạc Cựu cán bộ Đoàn thanh niên Việt Nam phía Nam, điện thoại nhiều lần mời tham dự sự kiện. Ra Hà Nội lần nào, anh Sáu Liêm cũng điện thoại: "Tối nay Đặng Vương Hưng đến Nhà khách Chính phủ nhậu chơi nha".
Còn nhớ, đầu năm 2019, với trách nhiệm là Phó Chủ tịch Trung ương Hội Hữu nghị Việt Nam - Campuchia, Tiến sĩ Lê Hồng Liêm và Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, đã phối hợp tổ chức chuyến đi thực tế sáng tác tại Campuchia, cho Đoàn văn nghệ sĩ Việt Nam trong một tuần. Tôi vinh dự được Trưởng đoàn Lê Hồng Liêm mời tham gia chuyến đi đó...
Sáng nay, Tiến sĩ Lê Hồng Liêm đã điện cho tôi rất sớm, hẹn gặp tại Bảo tàng phụ nữ Việt Nam. Dù đã ở tuổi U80, nhưng chúng tôi còn phải học anh Sáu Liêm rất nhiều về tinh thần nhiệt huyết và những năng lượng tích cực cống hiến cho cộng đồng xã hội.
Trưng bày “Thời thanh xuân từ Đường Trường Sơn đến Đường 1C huyền thoại” mở cửa tự do từ ngày 25/8 đến 25/10/2026 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, số 36 Lý Thường Kiệt, phường Cửa Nam, Hà Nội. Đây không chỉ là một địa chỉ tham quan, mà còn là nơi mỗi người có thể lắng lại trước quá khứ, biết ơn những thế hệ đã gửi tuổi trẻ vào chiến tranh và tự nhắc mình phải sống xứng đáng hơn với hòa bình hôm nay.
Hà Nội, 25/8/2026
Đặng Vương Hưng
