Trong cuộc gặp những người bạn Hoa Kỳ tại New York, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chứng kiến Đại tướng Phan Văn Giang tiếp nhận tư liệu và kỷ vật chiến tranh do Đại học Texas Tech trao tặng. Phía sau lễ trao nhận là hành trình đọc lại những hồ sơ lưu giữ hơn nửa thế kỷ: tìm chỉ dấu chôn cất liệt sĩ, xác minh một danh tính, lần theo địa chỉ gia đình và đưa cuốn nhật ký chiến trường bản gốc trở về Việt Nam. Những công việc ấy góp thêm dữ liệu cho Chiến dịch 500 ngày đêm.
1. Từ kho lưu trữ đến cuộc trao nhận tại New York
Có những cuộc trao nhận diễn ra trong vài phút, nhưng hành trình đưa một kỷ vật tới bàn tay người tiếp nhận kéo dài hàng chục năm. Chiều 21/9/2026 theo giờ địa phương, tại New York, trong chương trình gặp những người bạn Hoa Kỳ với chủ đề “Vun đắp tình bạn – kiến tạo tương lai”, Đại tướng Phan Văn Giang, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, đã nhận một số kỷ vật chiến tranh từ đại diện Đại học Texas Tech, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Sự kiện được đưa tin ngày 22/9 theo giờ Việt Nam.
Đại diện Đại học Texas Tech trao tặng, Đại tướng Phan Văn Giang tiếp nhận kỷ vật Hồ sơ Chứng tích chiến tranh "Một sự trở về", với sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
Theo thông tin về lễ trao và bản giới thiệu hồ sơ do Đại học Texas Tech chuẩn bị ngày 20/9, phần chuyển giao cho phía Việt Nam gồm một hồ sơ nghiên cứu, hai hồ sơ gắn với con người và kỷ vật, cùng một cuốn nhật ký chiến trường bản gốc. Đó là bốn hướng tiếp cận cùng gặp nhau ở một mục đích: biến tư liệu còn nằm trong các kho lưu trữ thành đầu mối có thể kiểm chứng, phục vụ tìm kiếm người đã khuất và kết nối với những gia đình vẫn chờ tin.
Tại cuộc gặp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhắc tới Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; đồng thời bày tỏ mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ của phía Hoa Kỳ trong kết nối thông tin, chia sẻ tư liệu và kinh nghiệm khai thác cơ sở dữ liệu. Trong bối cảnh ấy, việc trao hồ sơ không dừng ở ý nghĩa tưởng niệm. Mỗi dữ kiện được đối chiếu đúng có thể trở thành một hướng xác minh mới trên thực địa.
2. Một tọa độ, một lá thư và câu hỏi còn chờ lời đáp
Hồ sơ nghiên cứu về Bệnh viện K76A cho thấy giá trị thực tiễn của công việc mà Dự án TTU–VWAI đang theo đuổi. Từ tài liệu CDEC, hồ sơ quân sự, bản đồ và các nguồn lịch sử khác, nhóm nghiên cứu phục dựng K76A như một hệ thống quân y phân tán, gồm những khu điều trị, tuyến tải thương và địa điểm có chỉ dấu chôn cất. Hồ sơ nêu tọa độ 48P YS 745 899 cùng các vị trí liên quan để cơ quan chức năng Việt Nam ưu tiên đối chiếu, xác minh; đồng thời tổng hợp tên 21 liệt sĩ được ghi nhận mai táng tại nghĩa trang K76A.
Một tọa độ trên giấy chưa thể tự nó xác nhận vị trí phần mộ hôm nay. Địa hình và cách ghi chép qua các nguồn tài liệu đều cần được kiểm tra. Nhưng khi tọa độ ấy đi cùng bản đồ, danh sách người được mai táng và lịch sử hoạt động của một cơ sở quân y, công việc tìm kiếm có thêm những đầu mối cụ thể để khảo sát.
Nếu hồ sơ K76A bắt đầu từ câu hỏi họ được an táng ở đâu, hai lá thư của quân nhân Trương Công Hỗ lại đưa người đọc tới câu hỏi người nhận thư hiện ở đâu. Theo hồ sơ CDEC F034603531209, những lá thư viết cho mẹ và em gái ông được thu giữ ngày 9/5/1968 tại khu vực Quảng Điền, Thừa Thiên–Huế. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhóm nghiên cứu vẫn đang lần theo tên tuổi, đơn vị, địa bàn hoạt động và quan hệ gia đình để xác minh hành trình của người viết. Không nên kể câu chuyện ấy như một cuộc đoàn tụ đã hoàn thành. Giá trị nhân văn của hồ sơ nằm chính ở nỗ lực tìm câu trả lời và giữ cho những lá thư còn cơ hội đến đúng địa chỉ.
Trường hợp liệt sĩ Hoàng Văn Địch cho thấy việc đối chiếu tư liệu có thể làm sáng tỏ cả một mốc thời gian. Hồ sơ CDEC F034604911828 lưu những giấy tờ cá nhân được thu giữ tại Nhuận Đức, Củ Chi ngày 8/2/1969. Khi đặt chúng cạnh giấy báo tử và lời kể đồng đội, nhóm TTU–VWAI nhận thấy sự khác biệt giữa ngày hy sinh ghi trên giấy báo tử, 3/12/1968, với những chứng cứ hướng tới khả năng ông hy sinh ngày 8/2/1969. Đây là hướng xác minh cần tiếp tục đối chiếu với hồ sơ phía Việt Nam, đồng thời có ý nghĩa đối với việc khoanh vùng nơi hy sinh và tìm kiếm thân nhân.
3. Cuốn nhật ký của quân nhân Nguyễn Văn Nhuận sẽ trở về Việt Nam
Trong những tư liệu được trao, cuốn nhật ký chiến trường bản gốc của quân nhân Nguyễn Văn Nhuận mang một sức gợi riêng. Những bài thơ, lá thư và ghi chép đời thường trong đó giúp nhóm nghiên cứu bước đầu lần theo quê quán, quá trình học tập và hành trình quân ngũ của người viết. Các chỉ dấu hiện có gợi mối liên hệ với Hương Khê, Hà Tĩnh và dòng Ngàn Sâu; những chi tiết ấy vẫn cần được xác minh thêm.
Theo bản giới thiệu hồ sơ của Đại học Texas Tech, TS. Alex-Thái Đình Võ đã gìn giữ cuốn nhật ký phục vụ nghiên cứu, sau đó trao tặng cho hoạt động của TTU–VWAI để bản gốc được đưa về Việt Nam. Một cuốn sổ có thể được bảo quản trong kho lưu trữ rất tốt, nhưng ý nghĩa của nó còn nằm ở khả năng giúp người đời sau nhận ra người đã cầm bút: ông từng nghĩ gì, nhớ ai, đi qua những đâu giữa chiến tranh.
Từ một tọa độ ở K76A, hai lá thư chưa tới tay người nhận, hồ sơ còn cần làm rõ ngày hy sinh, đến cuốn nhật ký nay được đưa về nước, mỗi tư liệu mở ra một công việc tiếp theo. Các nhà nghiên cứu ở Đại học Texas Tech đã góp phần đọc, nối và hệ thống hóa những mảnh thông tin ấy. Việc xác minh trên thực địa, đối chiếu hồ sơ trong nước và tìm đến thân nhân sẽ quyết định những đầu mối nào có thể đi xa hơn. Đó cũng là cách một lễ trao tặng trang trọng tiếp tục sống trong công việc thầm lặng sau lễ trao: tìm thêm một người, làm rõ thêm một danh tính và đưa ký ức người lính trở về gần gia đình hơn.
Phú Thọ, 22/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)
