Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã bày tỏ, chiến tranh đã kết thúc hơn nửa thế kỷ, nhưng vẫn còn những gia đình chờ tin người thân, những nạn nhân chất độc da cam cần được chăm sóc, những vùng đất còn bom mìn và ô nhiễm dioxin. Với những người đang sống cùng những mất mát ấy, mỗi sự giúp đỡ kịp thời đều rất đáng quý.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết, Việt Nam đang triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ; tiếp tục dành nguồn lực cho công việc này và trân trọng sự hỗ trợ của phía Hoa Kỳ trong thời gian qua; mong tiếp tục nhận được sự giúp đỡ kết nối thông tin, chia sẻ tư liệu và kinh nghiệm khai thác cơ sở dữ liệu, để việc tìm kiếm, xác định danh tính những người đã hy sinh có thêm kết quả. Về phía mình, Việt Nam sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tìm kiếm quân nhân Hoa Kỳ mất tích trong chiến tranh.
Đại diện Đại học Texas Tech trao tặng, Đại tướng Phan Văn Giang tiếp nhận một số kỷ vật chiến tranh dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Ảnh: TTXVN.
Trong cuộc gặp gỡ này, có Đại học Texas Tech đã trực tiếp trao một hồ sơ nghiên cứu, hai hồ sơ kỷ vật và một nhật ký chiến trường bản gốc cho Đại tướng Phan Văn Giang. Đằng sau khoảnh khắc trang trọng ấy là nhiều năm bền bỉ của Dự án TTU–VWAI: giải mã tư liệu chiến tranh, nối lại địa chỉ gia đình, đưa ký ức người lính trở về và góp thêm dữ liệu cho Chiến dịch 500 ngày đêm.
1. Bốn hồ sơ trong một cuộc gặp đặc biệt
Có những cuộc trao nhận chỉ diễn ra trong vài phút, nhưng phía sau là hành trình kéo dài hơn nửa thế kỷ. Trong chương trình gặp gỡ những người bạn Hoa Kỳ với chủ đề “Vun đắp tình bạn – kiến tạo tương lai”, do Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam tổ chức trong khuôn khổ chuyến thăm và làm việc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hoa Kỳ, các đồng Chủ nhiệm Dự án TTU–VWAI gồm GS.TS Ron Milam, GS.TS Steve Maxner và PGS.TS Alex-Thái Đình Võ đã được mời trực tiếp trao kết quả nghiên cứu cho phía Việt Nam.
Bốn sản phẩm được chuyển giao gồm một hồ sơ nghiên cứu, hai hồ sơ kỷ vật và một nhật ký chiến trường bản gốc. Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng tiếp nhận, với sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng nhiều lãnh đạo cấp cao. Các cơ quan báo chí chính thống đồng loạt ghi nhận việc Đại học Texas Tech trao kỷ vật chiến tranh tại sự kiện; đồng thời dẫn thông điệp của người đứng đầu Đảng, Nhà nước về Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Theo chia sẻ từ nhóm dự án, TTU–VWAI nhận lời mời khoảng ba tuần trước chương trình. Ban đầu chưa có nội dung riêng dành cho dự án, nhưng bằng sự kết nối kiên trì của những người làm công tác đối ngoại và nhóm nghiên cứu, cùng đề nghị trước đó từ Bộ Ngoại giao Việt Nam, phần chuyển giao đã được đưa vào chương trình chính thức. Việc một nhóm nghiên cứu được mời bước lên trao hồ sơ, thay vì chỉ phát biểu tại chỗ, cho thấy giá trị thực tiễn của những trang tài liệu đã vượt khỏi phạm vi học thuật để đi thẳng vào nhiệm vụ nhân đạo cấp quốc gia.
Trong khoảnh khắc ấy, PGS.TS Alex-Thái Đình Võ nhấn mạnh đây là thành quả của cả đội ngũ TTU–VWAI. Câu nói thân tình của Đại tướng Phan Văn Giang – “Cảm ơn em và nỗ lực của đội nhóm!” – cùng lời cảm ơn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là sự ghi nhận đối với những con người ở hai bờ Thái Bình Dương đã dành hàng nghìn giờ tìm kiếm, dịch đọc, đối chiếu, kiểm chứng, biên tập và kết nối. Sau chương trình, PGS.TS Alex-Thái Đình Võ còn có dịp trao tặng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước một tờ báo Xuân năm 1984 có bài viết của thân phụ ông. Một món quà nhỏ, nhưng gợi nên vẻ đẹp rất Việt Nam: lịch sử lớn nhiều khi trở về qua một trang báo gia đình.
2. Đại học Texas Tech biến kho lưu trữ thành địa chỉ của hy vọng
Vai trò đặc biệt của Đại học Texas Tech bắt đầu từ một nền tảng mà ít cơ sở học thuật nào có được. Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson cùng Viện Hòa bình và Xung đột của trường đang quản lý, nghiên cứu một nguồn tư liệu đồ sộ về chiến tranh Việt Nam. Riêng bộ sưu tập của Trung tâm Khai thác Tài liệu Hỗn hợp – CDEC – có khoảng 2,7 triệu trang tài liệu thu được trong chiến tranh, đã được số hóa từ vi phim. Trong đó có thư, nhật ký, giấy tờ cá nhân, bằng khen, sổ công tác, báo cáo chiến trường và tọa độ liên quan tới nơi tài liệu được phát hiện.
Tài liệu lưu trữ tự nó chưa thể đưa một người lính trở về. Nó cần được đọc đúng, đặt trong đúng hệ tọa độ, nối với đúng đơn vị, địa danh và thân nhân. Đó chính là phần việc mà TTU đảm nhiệm: bảo quản nguồn gốc tư liệu; xây dựng công cụ nhận dạng quang học để đọc mã số trên vi phim; tái lập một hệ thống dữ liệu từng không còn khả năng tra cứu từ thập niên 1970; rồi chuyển những dấu vết rời rạc thành hồ sơ nghiên cứu có thể sử dụng. Theo công bố của TTU, dữ liệu vị trí trong một số hồ sơ có thể giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm xuống khoảng 30–100 mét – một điểm khởi đầu quý giá đối với công tác khảo sát thực địa.
GS.TS Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson, là người gắn việc nghiên cứu lưu trữ với mục tiêu tìm kiếm những vị trí mai táng tiềm năng. GS.TS Ron Milam, Giám đốc Viện Hòa bình và Xung đột, mang vào dự án trải nghiệm của một cựu binh Hoa Kỳ: ông từng viết thư về nhà hầu như mỗi ngày và hiểu rằng những người lính ở phía bên kia cũng viết cho mẹ, vợ, người yêu bằng nỗi nhớ tương tự. PGS.TS Alex-Thái Đình Võ là nhịp cầu ngôn ngữ, lịch sử và văn hóa, trực tiếp giải đọc hồ sơ, kết nối đối tác Việt Nam và đưa dữ liệu tới đúng cộng đồng cần nó.
Đáng trân trọng hơn, công việc ấy khởi đầu không phải từ một khoản tài trợ lớn. Nhóm TTU đã tự bỏ nguồn lực, bắt đầu những chuyến đi từ năm 2023, đưa cả học viên cao học và nghiên cứu sinh tới Việt Nam để khảo sát, trao trả thư từ và nhật ký. Sau đó, khoản tài trợ liên bang gần 950.000 USD tạo điều kiện để mở rộng Vietnam Wartime Accounting Initiative – Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh. Nhưng như GS.TS Ron Milam khẳng định, ngay cả khi không có khoản tài trợ ấy, Texas Tech vẫn làm, bởi đó là điều đúng đắn phải làm.
Từ góc nhìn văn hóa, đóng góp lớn nhất của TTU là trả lại “căn cước con người” cho tư liệu chiến tranh. Một mã hồ sơ lạnh lùng có thể chứa nét bút của người con chưa từng trở về; một tọa độ quân sự có thể là đầu mối để tìm một phần mộ; một lá thư không tới được người nhận suốt năm mươi năm có thể giúp người con lần đầu nghe được tiếng nói của cha. Khi khoa học lưu trữ phục vụ nỗi mong chờ của gia đình, trường đại học không còn chỉ là nơi cất giữ quá khứ, mà trở thành một địa chỉ của hy vọng.
3. TTU–VWAI góp dữ liệu cho Chiến dịch 500 ngày đêm
Việt Nam đang triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Trong phát biểu tại cuộc gặp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh chiến tranh đã kết thúc hơn nửa thế kỷ nhưng nhiều gia đình vẫn chờ tin người thân; Việt Nam trân trọng sự hỗ trợ của phía Hoa Kỳ và mong tiếp tục được kết nối thông tin, chia sẻ tư liệu, kinh nghiệm khai thác cơ sở dữ liệu. Đó cũng là nơi năng lực của TTU–VWAI gặp đúng nhu cầu cấp thiết của Chiến dịch.
Khoảng gần 200.000 liệt sĩ vẫn chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt đã quy tập nhưng chưa xác định được danh tính, theo số liệu được báo chí Việt Nam dẫn trong năm 2026. Mỗi trường hợp là một gia đình còn thiếu một ngày giỗ trọn vẹn, một người mẹ, người vợ, người con chưa biết chính xác nơi người thân nằm lại. Bởi vậy, Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là một đợt cao điểm nghiệp vụ; đó còn là cuộc vận động của lương tri, của đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và trách nhiệm đối với người đã hy sinh.
Trong nhiệm vụ ấy, TTU–VWAI có thể đóng góp theo một chuỗi giá trị rõ ràng: tìm dấu vết trong kho CDEC; giải mã mã hồ sơ và tọa độ; nhận diện tên người, phiên hiệu đơn vị, thời gian và địa danh; đối chiếu chéo với nguồn Việt Nam; lập danh sách chỉ dẫn nơi chôn cất; rồi chuyển giao cho Ban Chỉ đạo 515 và các cơ quan chức năng xác minh ngoài thực địa. Không phải hồ sơ nào cũng dẫn ngay tới một ngôi mộ. Nhưng mỗi thông tin đã kiểm chứng đều giúp thu hẹp khoảng trống, tránh tìm kiếm dàn trải và làm dày thêm cơ sở khoa học cho quyết định nghiệp vụ.
Từ năm 2023 đến 2025, hàng trăm hồ sơ CDEC đã được giới thiệu; hơn 40 đại diện gia đình liệt sĩ và cựu chiến binh nhận lại hình ảnh, bút tích hoặc di vật số hóa. Những cuộc đoàn tụ bằng giấy mỏng ấy chính là bước chuẩn bị xã hội quan trọng cho một chiến dịch tìm kiếm quy mô lớn.
Kinh nghiệm của dự án cho thấy hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ trong khắc phục hậu quả chiến tranh có thể tiến xa hơn bằng sự bình đẳng của ký ức. Việt Nam tiếp tục hỗ trợ tìm kiếm quân nhân Hoa Kỳ mất tích; phía Hoa Kỳ chia sẻ kho tư liệu và công nghệ để hỗ trợ tìm kiếm người Việt Nam mất tích. Hai dân tộc không né tránh quá khứ, nhưng cùng đặt con người ở trung tâm của công việc. Đó là hòa giải được tạo nên từ những việc làm cụ thể, có thể đo bằng số hồ sơ được giải mã, số gia đình được kết nối và số địa điểm có thêm căn cứ khảo sát.
Bốn hồ sơ được trao tại Hoa Kỳ ngày 22/9/2026 vì thế không chỉ là bốn hiện vật hay bốn sản phẩm nghiên cứu. Chúng là bằng chứng rằng những trang giấy từng bị cuốn khỏi quê hương vẫn có ngày trở về; rằng một trường đại học Hoa Kỳ có thể góp sức vào đạo lý tri ân của người Việt; rằng dữ liệu lưu trữ, khi được trao vào tay những con người có trách nhiệm, có thể trở thành con đường dẫn tới một nấm mộ chưa tên.
Chiến dịch 500 ngày đêm đang cần tốc độ, độ chính xác và sự chung sức. Đại học Texas Tech, với kho tư liệu CDEC, năng lực công nghệ, đội ngũ TTU–VWAI và mạng lưới hợp tác đã được gây dựng bằng niềm tin, đang giữ một vai trò không thể thay thế trong phần việc mở khóa ký ức. Còn phía sau mỗi tập hồ sơ là một lời nhắc giản dị: chiến tranh đã lùi xa, nhưng trách nhiệm đưa những người lính trở về thì không được phép chậm trễ.
Đ.V.H
