Ngay sau chuyến làm việc của Đoàn đại biểu quân sự cấp cao Việt Nam do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia 515 dẫn đầu với Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI) tại Texas Tech University, ngày 14/8/2026, Tổng Lãnh sự Việt Nam tại Houston Hoàng Thùy Dương tiếp tục đến thăm và làm việc tại ngôi trường này. Hai sự kiện nối tiếp nhau cho thấy quyết tâm đưa những nguồn tư liệu chiến tranh trở về phục vụ một mục tiêu nhân đạo cấp thiết: tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính những người Việt Nam còn mất tích sau chiến tranh.
1- Một hành trình mang theo trách nhiệm và nghĩa tình
Sau gần tám giờ di chuyển bằng đường bộ từ Houston đến thành phố Lubbock, Tổng Lãnh sự Việt Nam tại Houston Hoàng Thùy Dương và Lãnh sự Trần Văn Tùng đã có mặt tại Texas Tech University (TTU) ngày 14/8/2026. Khoảng cách địa lý khá xa giữa hai thành phố của bang Texas dường như càng làm nổi bật ý nghĩa của chuyến đi: đó không chỉ là một cuộc thăm và làm việc thông thường, mà còn thể hiện sự quan tâm trực tiếp của cơ quan đại diện Việt Nam tại Hoa Kỳ đối với một chương trình hợp tác liên quan đến hàng triệu gia đình chịu hậu quả của chiến tranh.
Chuyến thăm diễn ra ngay sau sự kiện Đoàn đại biểu quân sự cấp cao Việt Nam do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia 515 dẫn đầu làm việc với Dự án TTU–VWAI. Sự tiếp nối gần như liền mạch giữa hai cuộc gặp mang một thông điệp rõ ràng: Việt Nam đặc biệt coi trọng việc huy động nguồn lực quốc tế, nhất là các nguồn tư liệu đang được lưu giữ tại Hoa Kỳ, để phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ và xác định danh tính những người Việt Nam mất tích trong chiến tranh.
Clip trích từ bản tin Thời sự 19h00 ngày 15/8/2026 của Đài truyền hình Việt Nam.
Nếu cuộc làm việc của Đoàn đại biểu quân sự cấp cao Việt Nam đặt ra những định hướng hợp tác ở tầm chiến lược, gắn với nhiệm vụ của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và các cơ quan chức năng của Bộ Quốc phòng, thì chuyến thăm của Tổng Lãnh sự Việt Nam tại Houston góp phần nối dài định hướng ấy bằng hoạt động ngoại giao, kết nối học thuật và hỗ trợ triển khai thực tế. Hai sự kiện tạo nên một chuỗi hành động đồng bộ, cho thấy công tác khắc phục hậu quả chiến tranh đang nhận được sự quan tâm từ nhiều cấp, nhiều ngành và nhiều lực lượng.
Tiếp đoàn về phía Texas Tech University có TS. Ron Milam, TS. Stephen Maxner và TS. Alex-Thái Đình Võ – những nhà nghiên cứu nhiều năm gắn bó với các chương trình nghiên cứu Việt Nam, lịch sử chiến tranh và hoạt động nhân đạo sau chiến tranh.
Tọa lạc tại Lubbock, Texas Tech University là trường đại học lớn nhất khu vực Tây Texas và là một trong những cơ sở giáo dục, nghiên cứu quan trọng của bang. Trong hơn ba thập niên, trường đã xây dựng Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive – Trung tâm Việt Nam và Kho Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson, hiện được đánh giá là kho lưu trữ phi chính phủ lớn nhất thế giới về Chiến tranh Việt Nam.
Ở đó có hàng triệu trang tài liệu, hình ảnh, bản đồ, phim tư liệu, băng ghi âm, nhật ký, thư từ, kỷ vật và hồ sơ do các cựu chiến binh, nhà nghiên cứu, cơ quan, tổ chức và cá nhân trao tặng. Mỗi tư liệu không chỉ phản ánh một lát cắt lịch sử mà còn có thể chứa đựng manh mối về một đơn vị, một trận đánh, một địa điểm chôn cất hay số phận của một con người đã mất tích hàng chục năm.
2- Biến tư liệu chiến tranh thành những manh mối tìm người
Mở đầu buổi làm việc, TS. Ron Milam giới thiệu tổng quan về các chương trình liên quan đến Việt Nam tại Texas Tech University, trong đó có hoạt động của Institute for Peace & Conflict – Viện Nghiên cứu Hòa bình và Xung đột do ông phụ trách. Theo phần trình bày, các chương trình nghiên cứu, giáo dục và hợp tác quốc tế tại trường đang ngày càng gắn kết chặt chẽ hơn với những vấn đề lịch sử, hậu quả chiến tranh và tiến trình phát triển quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ.
Cách tiếp cận ấy có ý nghĩa đặc biệt bởi nghiên cứu chiến tranh không chỉ để nhìn lại quá khứ. Khi được đặt trong một tinh thần nhân văn và trách nhiệm, lịch sử còn có thể cung cấp dữ liệu giúp giải quyết những di chứng chưa khép lại: những người còn mất tích, những ngôi mộ chưa rõ danh tính, những gia đình vẫn mòn mỏi chờ đợi tin tức về người thân.
TS. Stephen Maxner, Giám đốc Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive, giới thiệu quá trình hình thành, phát triển của Trung tâm và Kho Lưu trữ trong hơn ba thập niên qua. Ông trình bày về quy mô các bộ sưu tập, công tác bảo quản, số hóa tư liệu và khả năng khai thác các nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu.
Chùm ảnh buổi làm việc giữa Tổng Lãnh sự Hoàng Thùy Dương và Lãnh sự Trần Văn Tùng với Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive củaTexas Tech University.Trong nhiều năm, kho tư liệu này đã phục vụ các nhà nghiên cứu, cựu chiến binh, sinh viên, gia đình và các tổ chức tại Hoa Kỳ cũng như nhiều quốc gia khác. Tuy nhiên, giá trị của kho lưu trữ sẽ còn lớn hơn khi những hồ sơ nằm yên trên giá sách, trong phim ảnh hay dữ liệu số được nghiên cứu có hệ thống để trở thành những thông tin hữu ích đối với công tác tìm kiếm người mất tích tại Việt Nam.
Đó cũng là nội dung trọng tâm trong phần trình bày của TS. Alex-Thái Đình Võ về hoạt động của nhóm TTU–VWAI kể từ tháng 1/2026. Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” đang xây dựng một phương pháp nghiên cứu liên ngành, kết nối nhiều nguồn thông tin khác nhau: tài liệu quân sự của Hoa Kỳ, hồ sơ thu giữ trên chiến trường, bản đồ, không ảnh, lời kể của cựu chiến binh, nhật ký, thư từ và các tư liệu từ Việt Nam.
Những dữ liệu ấy được phân tích, đối chiếu nhằm phục dựng từng trường hợp cụ thể, từ danh tính cá nhân, đơn vị, thời gian và địa điểm hy sinh đến nơi chôn cất ban đầu, các khu mộ tập thể, kỷ vật chiến trường và những đầu mối có khả năng hỗ trợ việc xác minh ngoài thực địa.
Đây là một công việc khó khăn và đòi hỏi sự kiên trì đặc biệt. Địa danh trong tài liệu chiến tranh có thể đã thay đổi; tọa độ có thể được ghi bằng những hệ thống khác nhau; tên người Việt Nam đôi khi bị phiên âm không chính xác; một đơn vị có thể nhiều lần thay đổi phiên hiệu; nơi an táng ban đầu có thể không còn nguyên trạng sau hàng chục năm. Bởi vậy, một dòng ghi chép ngắn cũng phải được đặt cạnh nhiều nguồn tư liệu khác nhau trước khi hình thành một giả thuyết có giá trị.
TTU nhấn mạnh rằng mục tiêu của dự án không chỉ là tìm thêm tài liệu, càng không phải chỉ dừng lại ở những công trình nghiên cứu mang tính học thuật. Điều quan trọng hơn là từng bước chuyển hóa các nguồn sử liệu thành những sản phẩm nghiên cứu có thể hỗ trợ trực tiếp cho Việt Nam trong công tác xác minh, tìm kiếm và quy tập.
Trong những tháng đầu triển khai, TTU–VWAI đã xây dựng đội ngũ nghiên cứu, phát triển quy trình phối hợp liên ngành và từng bước chuyển giao các sản phẩm nghiên cứu cho phía Việt Nam. Mỗi hồ sơ được chuyển giao có thể chưa lập tức đưa đến một kết quả cuối cùng, nhưng lại mở thêm một hướng tìm kiếm, thu hẹp phạm vi xác minh hoặc giúp đối chiếu những thông tin lâu nay còn thiếu hụt.
Đằng sau các bảng biểu, bản đồ và ký hiệu quân sự là số phận của những con người. Đằng sau mỗi tọa độ có thể là nơi một người lính đã nằm lại. Và phía sau mỗi hồ sơ chưa khép lại là một gia đình đã chờ đợi suốt nửa thế kỷ.
3- Sự đồng hành của cơ quan đại diện Việt Nam tại Hoa Kỳ
Trong trao đổi, Tổng Lãnh sự Hoàng Thùy Dương và Lãnh sự Trần Văn Tùng bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ đối với hướng hợp tác mà Texas Tech University đang triển khai. Hai nhà ngoại giao Việt Nam cũng chia sẻ nhiều ý kiến thiết thực về phương thức tăng cường phối hợp giữa TTU với các cơ quan chức năng, đối tác nghiên cứu và địa phương của Việt Nam.
Tổng Lãnh sự quán Việt Nam tại Houston khẳng định sẵn sàng hỗ trợ trong phạm vi chức năng, nhất là việc kết nối, trao đổi thông tin và tạo điều kiện cho những chương trình có khả năng đóng góp vào nỗ lực tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính người Việt Nam mất tích trong chiến tranh.
Sự đồng hành này có ý nghĩa thiết thực đối với TTU–VWAI. Một dự án nghiên cứu xuyên biên giới muốn đạt được kết quả không thể chỉ dựa vào tâm huyết của các nhà khoa học. Dự án cần có cơ chế kết nối ổn định với các cơ quan chức năng; cần hiểu rõ nhu cầu thực tế của Việt Nam; cần chuyển giao thông tin đúng địa chỉ và cần có sự phối hợp của các địa phương, đơn vị, cựu chiến binh cũng như thân nhân người mất tích.
Trong quá trình ấy, Tổng Lãnh sự quán Việt Nam tại Houston có thể trở thành một nhịp cầu quan trọng giữa Texas Tech University với các cơ quan, tổ chức của Việt Nam. Đây không chỉ là sự hỗ trợ về thủ tục hay kết nối công việc, mà còn góp phần tạo dựng niềm tin, duy trì đối thoại và thúc đẩy các sáng kiến nhân đạo đi vào chiều sâu.
Hai bên cũng trao đổi về khả năng mở rộng các chương trình thăm và làm việc giữa Texas Tech University với các cơ quan và lãnh đạo Việt Nam trong thời gian tới. Những chuyến thăm trực tiếp sẽ giúp phía Việt Nam hiểu rõ hơn năng lực nghiên cứu, quy mô nguồn tư liệu và các chương trình mà TTU có thể đóng góp; đồng thời giúp các nhà nghiên cứu Hoa Kỳ nhận diện chính xác hơn nhu cầu, quy trình và những khó khăn thực tế trong công tác tìm kiếm người mất tích tại Việt Nam.
Sau buổi làm việc, bà Amy Mondt, Phó Giám đốc Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive, hướng dẫn đoàn tham quan các khu vực lưu trữ, giới thiệu quy trình tiếp nhận, phân loại, bảo quản, số hóa tư liệu cùng một số bộ sưu tập và hiện vật tiêu biểu.
Một trong những điểm gây xúc động là bản nhật ký của bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm cùng khu vực nơi tài liệu được lưu giữ. Cuốn nhật ký từng trải qua một hành trình đặc biệt để trở về với gia đình và nhân dân Việt Nam. Từ một kỷ vật được lưu giữ bên kia đại dương, những trang viết của chị đã trở thành biểu tượng về lý tưởng sống, lòng yêu nước, sự hy sinh và khát vọng hòa bình của cả một thế hệ.
Câu chuyện của cuốn nhật ký cũng gợi mở ý nghĩa sâu xa của công việc mà TTU–VWAI đang thực hiện. Trong các kho lưu trữ tại Hoa Kỳ có thể vẫn còn nhiều tài liệu, kỷ vật và manh mối chưa được nhận diện đầy đủ. Nếu được nghiên cứu và kết nối đúng cách, một trang nhật ký, một tấm bản đồ, một dòng ghi chú hay một bức ảnh cũ có thể giúp trả lại tên cho một con người, tìm lại địa điểm an táng hoặc đưa một kỷ vật trở về với gia đình sau hơn nửa thế kỷ lưu lạc.
4- Khép lại quá khứ bằng trách nhiệm với con người
Chuyến thăm ngày 14/8/2026 tiếp tục khẳng định vai trò của Texas Tech University như một đối tác nghiên cứu và lưu trữ lâu dài trong quan hệ học thuật, nhân đạo giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Quan trọng hơn, cuộc gặp cho thấy sự quan tâm ngày càng cụ thể của các cơ quan Việt Nam đối với tiềm năng đóng góp của TTU trong công cuộc khắc phục hậu quả chiến tranh.
Từ cuộc làm việc của Đoàn đại biểu quân sự cấp cao Việt Nam do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu dẫn đầu đến chuyến thăm của Tổng Lãnh sự Hoàng Thùy Dương và Lãnh sự Trần Văn Tùng, một cơ chế phối hợp nhiều tầng nấc đang dần hình thành: định hướng của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và Bộ Quốc phòng; sự hỗ trợ của cơ quan đại diện Việt Nam tại Hoa Kỳ; năng lực nghiên cứu, lưu trữ của Texas Tech University; cùng sự tham gia của các chuyên gia, cựu chiến binh, tổ chức nhân đạo và cộng đồng.
Sự nối tiếp của hai sự kiện còn mang một ý nghĩa biểu tượng. Việt Nam và Hoa Kỳ từng ở hai phía của một cuộc chiến khốc liệt; hôm nay, các cơ quan, tổ chức và con người của hai nước đang cùng ngồi lại để tìm kiếm những người còn nằm lại sau cuộc chiến ấy. Tư liệu từng phục vụ chiến tranh đang được sử dụng để hàn gắn vết thương. Những bản đồ từng ghi dấu các trận đánh nay có thể trở thành bản đồ dẫn đường tìm người mất tích.
Đối với TTU–VWAI, sự ủng hộ và hướng dẫn của Tổng Lãnh sự quán Việt Nam tại Houston là nguồn động viên quan trọng trong giai đoạn dự án tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp với Việt Nam. Đó cũng là một bước tiến hướng tới mô hình hợp tác bền vững, trong đó sử liệu, công nghệ, thông tin thực địa và trách nhiệm nhân đạo được kết nối chặt chẽ.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng nghĩa vụ đối với những người đã hy sinh và nỗi mong chờ của thân nhân họ vẫn còn nguyên vẹn. Bởi vậy, mỗi hồ sơ được nghiên cứu, mỗi tư liệu được giải mã, mỗi chuyến đi được thực hiện và mỗi cánh cửa hợp tác được mở ra đều mang giá trị của một hành động tri ân.
Con đường đưa những người mất tích trở về có thể còn dài. Nhưng từ những cuộc gặp liên tiếp tại Texas Tech University, có thể nhìn thấy một niềm hy vọng đang được bồi đắp bằng khoa học, trách nhiệm, lòng nhân ái và sự chung tay của cả hai phía Việt Nam – Hoa Kỳ.
Hà Nội, 16/8/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)
