Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, xã Bảo Thạnh cũ và xã Bảo Thuận được hợp nhất thành xã Bảo Thạnh, tỉnh Vĩnh Long. Vì vậy, địa danh trước đây thường được giới thiệu là xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre cũ, nay thuộc địa giới hành chính tỉnh Vĩnh Long.
Bậc danh sư của đất Gia Định
Võ Trường Toản là một nhà nho nổi tiếng của vùng Gia Định vào thế kỷ XVIII. Theo tư liệu giới thiệu về danh nhân, ông là người huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định, nổi tiếng học rộng, tài cao, thông đạt kim cổ. Trong giai đoạn xã hội nhiều biến động bởi cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, ông không tham dự chính sự mà chọn cuộc sống ẩn dật, mở trường dạy học và từ chối những sự ban thưởng.
Điều làm nên vị trí đặc biệt của Võ Trường Toản trong lịch sử văn hóa Nam Bộ không nằm ở quan chức hay công danh, mà chính ở sự nghiệp giáo dục. Trường học của ông đã đào tạo nhiều nhân tài có ảnh hưởng lớn đối với văn hóa, học thuật và chính trị vùng Gia Định về sau. Trong số đó có Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh và Lê Quang Định - ba danh sĩ thường được gọi là “Gia Định tam gia”; bên cạnh đó còn có Ngô Tùng Châu, Phạm Ngọc Uẩn, Lê Bá Phẩm và nhiều môn sinh khác.
Qua các thế hệ môn sinh và hậu học, ảnh hưởng của Võ Trường Toản không dừng lại trong một lớp học cụ thể mà góp phần tạo nên một dòng chảy học thuật và đạo đức trong giới trí thức Nam Bộ. Những danh nhân thuộc thế hệ sau như Phan Thanh Giản, Nguyễn Thông hay Nguyễn Đình Chiểu, dù không phải tất cả đều trực tiếp theo học ông, vẫn dành sự kính trọng đối với một bậc thầy lớn của đất phương Nam.
Võ Trường Toản mất ngày 27/7/1792. Sau khi qua đời, ông được an táng tại vùng Hòa Hưng, Gia Định - nơi gắn với hoạt động dạy học của mình.
Cuộc di dời phần mộ và nghĩa khí của sĩ phu Nam Bộ
Giá trị lịch sử đặc biệt của Khu di tích Võ Trường Toản còn gắn với câu chuyện di dời phần mộ của ông từ Gia Định về Bảo Thạnh.
Sau khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ rơi vào tay thực dân Pháp, nhiều sĩ phu không muốn phần mộ của người thầy mà họ kính trọng nằm trên vùng đất đã bị quân xâm lược kiểm soát. Phan Thanh Giản cùng Nguyễn Thông, Phạm Hữu Chánh và nhiều nhân sĩ Nam Bộ đã tổ chức đưa hài cốt Võ Trường Toản cùng người thân về vùng Bảo Thạnh để an táng. Vùng đất này khi ấy thuộc tỉnh Vĩnh Long và vẫn nằm ngoài khu vực mà Pháp vừa chiếm giữ.
Việc cải táng vì thế không đơn thuần là thay đổi nơi an nghỉ của một nhà giáo. Trong hoàn cảnh Nam Bộ đứng trước những biến động lớn của lịch sử, hành động ấy còn thể hiện thái độ của tầng lớp sĩ phu đối với quê hương, đất nước và đạo nghĩa thầy trò.
Đặc biệt, Phan Thanh Giản đã soạn văn bia tưởng niệm Võ Trường Toản. Tấm bia hiện còn tại di tích là một trong những hiện vật có giá trị nổi bật của khu mộ. Theo tư liệu của ngành văn hóa, bia được làm bằng đá cẩm thạch trắng, cao khoảng 1,2m, rộng 0,8m và dày 0,2m, khắc chữ Hán; nội dung do Phan Thanh Giản soạn nhằm ca ngợi nhân cách thanh cao và những đóng góp của Võ Trường Toản đối với sự nghiệp giáo dục. Trải qua thời gian dài chịu tác động của thời tiết, tấm bia từng xuất hiện tình trạng nứt, mẻ, rêu và nấm mốc, vì vậy cơ quan chuyên môn đã triển khai các biện pháp tu bổ, bảo quản.
Câu chuyện về tấm bia, cuộc cải táng cùng sự kính trọng mà các sĩ phu dành cho Võ Trường Toản đã khiến khu mộ vượt lên ý nghĩa của một nơi an táng thông thường, trở thành chứng tích về đạo học, nghĩa thầy trò và khí tiết của sĩ phu Nam Bộ.
Không gian mộ và đền thờ trang nghiêm
Khu di tích hiện được bố trí trong không gian thoáng đãng, nhiều cây xanh. Trung tâm di tích là khu mộ Võ Trường Toản cùng phần mộ người thân. Các ngôi mộ mang kiểu dáng thường được mô tả là “voi phục”, tạo nên nét kiến trúc đặc trưng và khác biệt.
Gần khu mộ là đền thờ Võ Trường Toản với mái cong mang dáng dấp kiến trúc truyền thống. Không gian thờ tự được bài trí trang nghiêm, là nơi người dân, du khách, giáo viên và học sinh đến dâng hương, tưởng nhớ người thầy có ảnh hưởng sâu rộng đối với nền học vấn phương Nam.
So với nhiều quần thể di tích quy mô lớn, Khu di tích Võ Trường Toản không gây ấn tượng bởi sự đồ sộ. Giá trị của nơi đây được cảm nhận qua sự tĩnh lặng của khuôn viên, những phần mộ cổ, tấm bia lịch sử và câu chuyện về một con người không tìm kiếm công danh nhưng để lại ảnh hưởng lâu dài đối với nhiều thế hệ trí thức.
Ngày 24/1/1998, Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành quyết định công nhận Di tích Mộ nhà giáo Võ Trường Toản là di tích lịch sử cấp quốc gia.
Nơi gìn giữ truyền thống tôn sư trọng đạo
Trong hệ thống các di tích gắn với danh nhân trên vùng đất Bến Tre trước đây - nay thuộc tỉnh Vĩnh Long - Võ Trường Toản có một vị trí đặc biệt. Ông không được hậu thế nhắc nhớ bởi những chiến công quân sự hay sự nghiệp quan trường, mà chủ yếu bởi nghề dạy học, nhân cách và ảnh hưởng đối với nhiều thế hệ môn sinh.
Điều đó khiến khu di tích mang giá trị giáo dục sâu sắc. Những chuyến tham quan, về nguồn tại đây có thể giúp thế hệ trẻ tìm hiểu không chỉ về một nhân vật lịch sử mà còn về quan niệm của người xưa đối với việc học, đạo làm người, trách nhiệm của người thầy và nghĩa tình thầy trò.
Trước khi địa giới hành chính thay đổi, ngành văn hóa Bến Tre xác định di tích Võ Trường Toản là một trong những địa điểm lịch sử - văn hóa quan trọng của khu vực Ba Tri, thường được kết nối với Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu, mộ Phan Thanh Giản và một số địa chỉ văn hóa khác để hình thành tuyến tham quan, về nguồn. Di tích quốc gia Mộ nhà giáo Võ Trường Toản cũng từng được đưa vào các chương trình khảo sát hệ thống di tích, điểm du lịch tại Ba Tri nhằm tìm giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị.
Trong các bài viết trước đây về du lịch Bến Tre, Phương Nam - Văn hóa & Phát triển cũng từng nhắc đến Võ Trường Toản như một trong những danh nhân góp phần tạo nên chiều sâu lịch sử, văn hóa của vùng đất này, chủ yếu trong các bài tổng hợp về du lịch và hệ thống di tích.
Phát huy giá trị di tích trong không gian Vĩnh Long mới
Sau khi Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh hợp nhất, Khu di tích Võ Trường Toản trở thành một phần trong hệ thống di sản phong phú của tỉnh Vĩnh Long mới. Sự thay đổi địa giới mở ra khả năng liên kết di tích này với nhiều không gian văn hóa - lịch sử khác của tỉnh, đặc biệt là hệ thống di tích gắn với truyền thống giáo dục và các danh nhân Nam Bộ.
Một mạch liên kết văn hóa có thể hình thành từ Khu di tích Võ Trường Toản - Văn Thánh Miếu Vĩnh Long - các di tích liên quan đến Phan Thanh Giản - Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu. Đây đều là những địa chỉ gắn với lịch sử giáo dục, văn chương và giới sĩ phu Nam Bộ thế kỷ XVIII - XIX. Đáng chú ý, tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long, Võ Trường Toản cũng được thờ trong Văn Xương Các, cho thấy ảnh hưởng của ông không giới hạn ở nơi đặt phần mộ.
Việc bảo tồn di tích trong thời gian tới vì vậy không chỉ dừng ở gìn giữ kiến trúc, mộ phần hay bia đá, mà còn cần chú trọng công tác thuyết minh, tư liệu hóa và kể lại câu chuyện về Võ Trường Toản một cách sinh động. Qua đó, di tích có thể tiếp tục phát huy vai trò như một không gian giáo dục truyền thống, nghiên cứu lịch sử và du lịch văn hóa có chiều sâu.
Năm 2026, hoạt động phát huy giá trị di tích tiếp tục được quan tâm khi Ban Quản lý Di tích Vĩnh Long triển khai chuyên đề “Võ Trường Toản - Bậc danh sư đất phương Nam thế kỷ XVIII” tại Di tích Mộ Võ Trường Toản. Hoạt động này góp phần giới thiệu sâu hơn về cuộc đời, sự nghiệp của danh sư Võ Trường Toản và giá trị của di tích trong không gian văn hóa Vĩnh Long sau sắp xếp địa giới hành chính.
Giữa vùng đất Bảo Thạnh hôm nay, Khu di tích Võ Trường Toản vẫn lặng lẽ lưu giữ câu chuyện về một người thầy không màng danh lợi nhưng đào tạo nên nhiều nhân tài. Qua hơn hai thế kỷ, giá trị ông để lại không chỉ hiện diện trong những trang sử hay tấm bia trước mộ, mà còn được tiếp nối trong truyền thống trọng chữ, trọng người hiền và tôn kính người thầy của cư dân phương Nam.
