Ít ai nghĩ rằng giữa những cánh đồng trù phú của vùng Tây Nam Bộ hôm nay từng tồn tại một đô thị cổ sầm uất, nơi hội tụ cư dân, thương nhân, nghệ nhân cùng các hoạt động giao thương nhộn nhịp của khu vực Đông Nam Á cổ đại. Hơn 80 năm nghiên cứu và khai quật khảo cổ đã phát hiện hàng nghìn hiện vật cùng nhiều dấu tích kiến trúc quý giá, từng bước tái hiện diện mạo của một trung tâm kinh tế, văn hóa và tôn giáo quan trọng trong lịch sử khu vực.
Giá trị nổi bật của Óc Eo – Ba Thê không nằm ở những công trình kiến trúc còn nguyên vẹn mà ở hệ thống di tồn khảo cổ được lưu giữ dưới lòng đất. Các nhà khảo cổ đã phát hiện hệ thống kiến trúc đền tháp, nền móng công trình bằng gạch, khu dân cư, xưởng thủ công, bến nước cùng mạng lưới kênh đào cổ có quy mô lớn. Những phát hiện này cho thấy cư dân Óc Eo đã hình thành một đô thị phát triển với trình độ tổ chức xã hội và kỹ thuật đáng chú ý từ gần hai thiên niên kỷ trước.
Một trong những bằng chứng quan trọng nhất về sự phát triển của đô thị cổ Óc Eo là hệ thống giao thông đường thủy. Hàng loạt tuyến kênh đào nhân tạo được xây dựng nhằm kết nối các khu dân cư, vùng sản xuất và các tuyến giao thương lớn. Không chỉ phục vụ đời sống sinh hoạt, hệ thống này còn đóng vai trò huyết mạch trong hoạt động trao đổi hàng hóa giữa cư dân Phù Nam với các khu vực lân cận và thế giới bên ngoài.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Óc Eo từng giữ vai trò là một đầu mối quan trọng trong mạng lưới thương mại hàng hải quốc tế thời cổ đại. Điều này được minh chứng qua những hiện vật có nguồn gốc từ nhiều nền văn minh khác nhau được phát hiện tại khu di tích. Trong số đó có tiền xu La Mã cổ đại, đồ trang sức bằng vàng, đá quý, thủy tinh màu, các hiện vật mang phong cách nghệ thuật Ấn Độ cùng nhiều hiện vật có nguồn gốc từ những vùng đất xa xôi. Những phát hiện này cho thấy vùng đất Nam Bộ đã tham gia vào các tuyến giao thương quốc tế từ rất sớm, góp phần kết nối Đông Nam Á với Ấn Độ, Trung Hoa và khu vực Địa Trung Hải.
Bên cạnh giá trị kinh tế, Óc Eo – Ba Thê còn phản ánh đời sống văn hóa và tín ngưỡng phong phú của cư dân cổ. Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều tượng thần Vishnu, thần Shiva, tượng Phật, bia ký Sanskrit cùng các kiến trúc tôn giáo có niên đại hàng nghìn năm. Đây là minh chứng rõ nét cho sự giao lưu văn hóa mạnh mẽ giữa cư dân bản địa với các dòng chảy văn hóa từ bên ngoài, đồng thời cho thấy sự phát triển của các tôn giáo lớn trong khu vực thời bấy giờ.
Nổi bật trong quần thể di tích là khu vực núi Ba Thê – ngọn núi cao gần 220m nằm giữa vùng đồng bằng rộng lớn. Không chỉ là điểm nhấn cảnh quan, Ba Thê còn được xem là trung tâm của toàn bộ khu di tích. Nhiều địa điểm khảo cổ quan trọng đã được phát hiện trên sườn núi và khu vực chân núi, trong đó có Linh Sơn Tự – nơi lưu giữ pho tượng thần Vishnu bằng sa thạch nổi tiếng được xác định có niên đại khoảng thế kỷ V. Đây là một trong những hiện vật tiêu biểu phản ánh trình độ nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng của cư dân Óc Eo.
Ngày nay, bên cạnh giá trị nghiên cứu khoa học, Óc Eo – Ba Thê còn là điểm đến giàu tiềm năng đối với du lịch văn hóa và lịch sử. Du khách đến đây không chỉ được tìm hiểu về một nền văn minh từng phát triển rực rỡ ở Nam Bộ mà còn có cơ hội khám phá cảnh quan đặc trưng của vùng đồng bằng với núi Ba Thê, những cánh đồng rộng lớn và các di tích khảo cổ nằm xen giữa không gian tự nhiên.
Năm 2012, Óc Eo – Ba Thê được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đến năm 2022, hồ sơ khu di tích chính thức được UNESCO đưa vào Danh sách dự kiến đề cử Di sản Thế giới. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị nổi bật về khảo cổ học, lịch sử và giao lưu văn hóa của khu vực, đồng thời mở ra cơ hội để di sản tiếp tục được bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá rộng rãi hơn trong tương lai.
Từ những hiện vật nằm sâu dưới lòng đất đến các dấu tích còn hiện hữu trên sườn núi Ba Thê, Óc Eo – Ba Thê đang kể lại câu chuyện về một trung tâm giao thương quốc tế từng phát triển rực rỡ ở vùng hạ lưu sông Mekong. Không chỉ là niềm tự hào của Nam Bộ, nơi đây còn là một trong những minh chứng quan trọng cho vai trò của Việt Nam trong tiến trình giao lưu kinh tế và văn hóa của khu vực Đông Nam Á từ hàng nghìn năm trước.
