Sau gần 20 năm không in sách, nhà văn, nhà thơ, cựu chiến binh Nguyễn Quốc Toản, còn được biết đến với bút danh Quốc Toản Sơn Tây, bất ngờ “tái xuất giang hồ” bằng tập tản văn đồ sộ mang tên “Lang thang ký”, vừa được Nhà xuất bản Hà Nội ấn hành. Với 124 bài viết, trải dài trên hơn 500 trang sách, tác phẩm là kết quả của những chuyến đi điền dã, những cuộc gặp gỡ, những bức ảnh và biết bao câu chuyện đời thường mà tác giả cần mẫn góp nhặt. Đằng sau những trang văn ấy là chân dung một người lính đa tài, tài hoa, lãng tử, giàu lòng nhân ái, luôn hướng về đồng đội, quê hương và những số phận bình dị.
1. Từ chàng “soái ca” xứ Đoài đến người lính đa tài, lãng tử
Trong giới văn chương, nghệ thuật và những người yêu mến vùng đất Sơn Tây – xứ Đoài, nhắc đến Quốc Toản, nhiều người hình dung ngay một nghệ sĩ đa tài, hào hoa, có phần lãng tử. Anh có thể làm thơ, viết văn, chụp ảnh, quay phim; có thể cầm đàn hát giữa cuộc vui, làm người dẫn chương trình trong những cuộc giao lưu văn nghệ, rồi lại say sưa đàm đạo chuyện đời, chuyện người bên chén rượu cùng bè bạn.
Tên đầy đủ của anh là Nguyễn Quốc Toản, quê gốc Phố Hiến, Hưng Yên, nhưng sinh ra, lớn lên và gắn bó với Sơn Tây, Hà Nội. Bởi vậy, cái tên Quốc Toản Sơn Tây dần trở thành một thương hiệu văn chương thân thuộc, vừa để phân biệt với những người trùng tên, vừa như một lời tự nhận mình thuộc về xứ Đoài mây trắng.
Nhà văn Quốc Toản xuất thân trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Cha anh là cụ Nguyễn Văn Khuông, một cán bộ lão thành cách mạng, từng bị địch bắt, giam tại Côn Đảo, sau này giữ cương vị Trọng tài viên Trọng tài Kinh tế Nhà nước. Quốc Toản trưởng thành trong quân đội, từng là sĩ quan, giảng viên Học viện Hậu cần, sau đó tiếp tục công tác tại một trường quân đội và nghỉ hưu năm 2006 với quân hàm Thượng tá.
Ít người biết rằng, Quốc Toản đã có duyên với văn chương từ rất sớm. Năm 1969, khi còn là một cậu thiếu niên, anh đã được tham dự trại sáng tác văn học thiếu nhi của tỉnh Hà Tây. Những bài thơ đầu đời đã mở ra một con đường sáng tạo mà anh bền bỉ theo đuổi suốt nhiều thập niên.
Nhưng Quốc Toản không chỉ có thơ. Ở anh còn có máu nghệ sĩ, sự hoạt bát, dí dỏm và một tâm hồn đặc biệt nhạy cảm trước cái đẹp.
Từ thời thanh niên, Quốc Toản đã mang dáng dấp một chàng “soái ca” đúng nghĩa. Cao ráo, phong độ, nói chuyện có duyên, uống rượu khá, đàn hát hay, lại có tài dẫn dắt những cuộc giao lưu đông người, anh dễ trở thành tâm điểm mỗi khi xuất hiện. Chẳng thế mà có không ít phụ nữ yêu mến, cảm phục tài hoa của anh.
Bạn bè đôi khi đùa rằng, nếu Quốc Toản chịu ngồi viết tự truyện về những cuộc gặp gỡ, những rung động và các mối tình từng đi qua đời mình, biết đâu lại có thêm một cuốn sách dày chẳng kém Lang thang ký! Dĩ nhiên, chuyện tình cảm là một miền riêng tư mà người cầm bút có quyền giữ lại cho mình. Nhưng chính sự đa cảm, lãng mạn ấy đã góp phần tạo nên chất thơ, chất tình trong văn chương Quốc Toản.
Anh còn là gương mặt quen thuộc của nhiều hoạt động văn học nghệ thuật được giới thiệu trên sóng Truyền hình Hà Nội. Những cuộc giao lưu với văn nghệ sĩ, những câu chuyện về văn hóa xứ Đoài, những chương trình nghệ thuật có anh tham gia cho thấy một Quốc Toản không chịu bó mình trong trang giấy.
Nhà văn Lê Tự từng nhận xét Quốc Toản sống chân thành, giản dị, nhiệt thành và chu đáo với bè bạn. Còn người viết những dòng này từng có dịp nhận xét rằng, ở bất cứ lĩnh vực nào, từ làm thơ, viết văn đến quay phim, chụp ảnh, Quốc Toản cũng có những thành công nhất định. Đáng quý hơn, thơ văn của anh luôn gần gũi với đời sống, đặc biệt là với những người lính.
Có lẽ, chất lính và chất nghệ sĩ chính là hai mạch nguồn cùng chảy trong con người Quốc Toản: một bên là sự thẳng thắn, nghĩa tình, một bên là tâm hồn phóng khoáng, giàu rung cảm.
2. Đi để “nhặt ảnh”, “nhặt chuyện” và viết nên 124 bài văn
Bây giờ, ta cùng trở lại với “Lang thang ký”.
Cầm cuốn sách vừa in xong trên tay, điều gây ấn tượng trước tiên là độ dày của nó. Theo trang thông tin xuất bản, sách do Nhà xuất bản Hà Nội ấn hành năm 2026, khổ 16 x 24 cm, in 500 cuốn, với mã ISBN 978-632-07-1795-8. Bản in có 539 trang đánh số. Qua đối chiếu bốn trang mục lục, cuốn sách gồm 124 bài viết chính, cùng một bài “Đôi lời cùng bạn đọc” ở cuối sách, tổng cộng 125 mục.
Đó thực sự là một khối lượng sáng tác đáng nể, nhất là khi phần lớn các trang viết được hình thành từ những trải nghiệm thực tế.
Quốc Toản có một thói quen rất đặc biệt: thích đi. Anh đi về những miền quê xa, gặp những người nông dân, những cựu chiến binh, những văn nghệ sĩ, những con người bình dị mà mỗi cuộc đời là một câu chuyện.
Trong những chuyến đi ấy, chiếc máy ảnh gần như trở thành người bạn đồng hành không thể thiếu. Anh say mê tìm kiếm khoảnh khắc, ghi lại một gương mặt, một nụ cười, một dáng người trên đường phố, một phiên chợ quê hay một cảnh sinh hoạt tưởng như chẳng có gì đáng chú ý.
Bạn bè vẫn đùa rằng Quốc Toản có tài “nhặt ảnh”. Nhưng điều thú vị hơn là anh không chỉ nhặt ảnh, mà còn nhặt cả những mảnh đời, những niềm vui, nỗi buồn, những câu chuyện nhỏ bé giữa muôn mặt cuộc sống.
Một người bình thường có thể đi qua một con phố mà chẳng nhớ gì. Quốc Toản lại có thể dừng chân trước một gánh hàng rong, trò chuyện với người bán hàng rồi viết thành một tản văn.
Một chuyến thăm đồng đội có thể chỉ để lại vài bức ảnh lưu niệm. Với anh, đó còn là dịp khơi dậy ký ức chiến tranh, nhắc đến những người đã khuất và suy ngẫm về tình đồng chí, nghĩa đồng bào.
Chính những chuyến đi ấy đã làm nên sự phong phú cho “Lang thang ký”.
Chỉ cần nhìn vào mục lục, bạn đọc có thể nhận ra một thế giới vô cùng rộng mở. Có những bài mang âm hưởng suy ngẫm, chiêm nghiệm như Viết cho bạn là viết cho tôi, Vân tay in dấu lên mỗi ban mai, Đừng bao giờ nghĩ là mãi mãi, Phận người như chiếc lá rơi, Bạn đừng bao giờ mắc phải lỗi này. Có những trang viết dành cho quê hương, đất nước như Sơn Tây của tôi, Xứ Đoài tôi ơi..., Thăm cụ Tản Đà, Nhớ Thế Mạc, Viếng mộ nhà văn Thái Vượng.
Lại có những bài gợi lên tình cảm với văn nghệ sĩ, bạn bè như Thơ Đặng Vương Hưng chạm đến trái tim người lính, Trần Nhương... luôn chấm com, Nhớ nhạc sĩ Văn Ký, Nhạc sĩ Hoàng Lân – “Người giữ hộ” tuổi thơ tôi, Nhà văn Phùng Quán từ “Lời mẹ dặn” đến tình yêu Tổ quốc, Nhà thơ Trần Lê Văn – người thầy lớn của tôi...
Đặc biệt, không ít nhan đề gợi ngay sự tò mò về những số phận bình dị: Người lính già và chiếc xe đạp cổ, Bà cũng mong manh dễ vỡ lắm, Những tiếng rao trong mưa, Ông già với Hà Nội, Cuộc “xe ôm”... Hôm ấy, Hành trình tìm con của cựu chiến binh ở Xứ Đoài.
Tất cả cho thấy tác giả không cố tìm những đề tài thật lớn lao. Anh đi tìm văn chương ngay trong đời sống. Những gì tưởng nhỏ bé, qua con mắt và tấm lòng người nghệ sĩ, đều có thể trở thành chất liệu sáng tạo.
Điều đáng chú ý là bên cạnh những câu chuyện đời thường, Lang thang ký còn mang một mạch nguồn xuyên suốt: tình yêu con người, lòng biết ơn quá khứ và ý thức sống tử tế.
Ngay ở bài mở đầu Viết cho bạn là viết cho tôi, Quốc Toản khuyên người đọc hãy biết sống thật với chính mình, không đánh mất bản sắc để chạy theo những khuôn mẫu thành công giả tạo. Anh viết: “Thế gian rộng lớn, thời gian thì hữu hạn, đừng dùng cả cuộc đời để làm hài lòng người khác”.
Còn trong bài Vân tay in dấu lên mỗi ban mai, tác giả sử dụng hình tượng dấu vân tay để suy ngẫm về sự hiện diện của mỗi con người trong cuộc đời. Từ dấu tay trên tờ giấy báo nhập ngũ, dấu tay cầm súng, dấu tay trên những lá thư thời chiến đến dấu tay cầm bút khi đã trở về đời thường, tất cả trở thành một dòng hồi tưởng giàu xúc động.
Anh viết: “Tôi trở về vẹn nguyên, đồng đội tôi nằm lại”. Chỉ một câu ngắn, nhưng phía sau là biết bao mất mát, hy sinh và những món nợ tinh thần mà người lính trở về luôn mang theo.
Trong bài viết ấy, Quốc Toản còn nhắc đến những năm tháng chiến tranh biên giới Tây Nam, khi máu của người lính Việt Nam hòa cùng máu của nhân dân Campuchia, để rồi những dấu vân tay của người đã khuất như vẫn in vào đất, vào cây, vào cỏ.
Với người đọc từng mặc áo lính, đó không chỉ là văn chương, mà còn là ký ức chung của cả một thế hệ.
3. Sau gần 20 năm “im lặng”, một cuộc trở về đầy nghĩa tình
Một điều thú vị khác là Quốc Toản không chỉ sáng tác cho riêng mình. Anh còn có niềm đam mê kết nối mọi người.
Từ khi mạng xã hội Facebook phát triển, Quốc Toản trở thành một trong những thành viên tích cực của cộng đồng “Trái tim người lính”, đồng thời đảm nhận vai trò Chủ nhiệm Diễn đàn, nơi quy tụ hơn 200.000 thành viên, với phương châm “Kết nối và Chia sẻ” – “Tôn vinh và Tri ân”.
Không chỉ là nơi gặp gỡ của những người lính năm xưa, diễn đàn còn kết nối những tấm lòng hướng về lịch sử, những gia đình chính sách, thân nhân liệt sĩ và các thế hệ yêu mến truyền thống dân tộc.
Ở đó, Quốc Toản vừa là người tổ chức, người kết nối, vừa là tác giả của nhiều bài viết giàu cảm xúc. Có khi anh giới thiệu một bài thơ hay, một bức ảnh đẹp; có khi chia sẻ câu chuyện về một cựu chiến binh khó khăn; cũng có lúc lên đường cùng bạn bè làm những việc thiện nguyện.
Ngày 06/08/2023, Quốc Toản từng thay mặt tổ chức “Trái tim người lính”, cùng nhạc sĩ Đức Vượng và các thành viên đoàn thiện nguyện đến thăm, biểu diễn văn nghệ, trao quà cho những nạn nhân chất độc da cam tại Yên Bài, Ba Vì, Hà Nội. Anh cũng từng tham gia nhiều chuyến thiện nguyện ở Tây Bắc và những điểm trường còn khó khăn.
Có lẽ, đối với Quốc Toản, viết văn và làm việc nghĩa không phải hai công việc tách biệt. Cả hai đều bắt nguồn từ sự quan tâm đến con người. Anh đi để thấy, để hiểu, để chia sẻ, rồi viết lại những gì mình đã chứng kiến.
Điều đó lý giải tại sao trong Lang thang ký, người đọc có thể gặp những trang viết về tình yêu, tình bạn, về cái đẹp, về những vui buồn nhân thế, nhưng cũng luôn bắt gặp bóng dáng người lính và những suy tư về trách nhiệm của con người trước cuộc đời.
Và cũng chính vì vậy, sau gần 20 năm không in thêm sách, Quốc Toản vẫn không hề ngừng sáng tác.
Trong bài “Đôi lời cùng bạn đọc” ở cuối tập sách, anh tâm sự rằng sau năm tập thơ, gần hai mươi năm qua, anh không in thêm một cuốn sách nào nữa. Không phải vì không còn viết. Trái lại, anh vẫn viết đều đặn, nhưng các bài cứ nằm rải rác trong những tập hồ sơ cũ, trên báo chí, mạng xã hội hay những trang Facebook cá nhân.
Có bài viết xong rồi để đấy. Có bài chỉ vài người bạn thân được đọc. Có bài trôi theo dòng thông tin hối hả của mạng xã hội, tưởng chừng đã bị lãng quên.
Cho đến một ngày, chính sự động viên của bạn bè đã khiến anh quyết định tập hợp những trang viết ấy thành sách.
Quốc Toản dành lời cảm ơn chân thành đến nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên, nhà văn Trịnh Văn Túc, nhà văn Phạm Phong Lan và nhiều bạn bè văn chương đã động viên, khích lệ anh.
Anh viết trong lời cuối sách rằng đôi khi một cuốn sách không chỉ dành cho người đọc, mà còn là cách người viết giữ gìn những dấu chân của chính mình trên con đường đã đi qua.
Đó cũng là một cách lý giải thật đẹp cho nhan đề “Lang thang ký”.
Nhìn rộng hơn, tập sách đánh dấu sự trở lại của một tác giả từng được biết đến với những tập thơ như “Tạ lỗi với thời gian”, “Trở mùa, Khát gió”, “Dấu vân tay”, “Nửa đêm thức giấc”. Năm 2000 và năm 2003, anh còn tổ chức triển lãm cá nhân với 60 tác phẩm nhiếp ảnh.
Quốc Toản đã có nhiều bài thơ được phổ nhạc, trong đó phải kể đến “Hà Nội của tôi” do nhạc sĩ Đoàn Bổng phổ nhạc được trình diễn cùng Dàn nhạc Giao hương Pháp nhân dịp kỉ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội và biểu diễn tại thủ đô Paris. Đặc biệt, "Bài ca Trái tim người lính" do Quốc Toản viết lời, Đoàn Bổng phố nhạc đã trở thành một "biểu tượng ca" của Tổ chức cộng đồng "Trái tim người lính".
Những thành tựu ấy cho thấy một hành trình lao động nghệ thuật khá bền bỉ, dù có giai đoạn anh không xuất bản sách mới.
Bởi thế, gọi lần trở lại này là “tái xuất giang hồ” cũng chẳng có gì quá lời. Sau gần hai thập niên vắng bóng trên thị trường sách, người nghệ sĩ đa tài ấy đã trở lại bằng một tác phẩm dày dặn, chứa đựng bao vui buồn, chiêm nghiệm.
Đáng quý hơn, Quốc Toản không cố chứng minh mình đã đi được bao xa, gặp được bao nhiêu người hay viết được bao nhiêu trang sách. Điều anh mong muốn giản dị hơn nhiều: những điều tử tế được lưu giữ và những câu chuyện đẹp được truyền đến người đọc.
Trong Đôi lời cùng bạn đọc, anh viết: “Tôi không dám mong cuốn sách này sẽ làm thay đổi điều gì lớn lao, chỉ mong mỗi trang viết có thể mang đến một chút bình yên, một chút suy ngẫm và một chút yêu thương”. Đó cũng chính là điều làm nên giá trị nhân văn của tác phẩm.
Và cũng xin được nói vui với anh rằng: Cuốn sách thứ sáu đã dày đến thế, nhưng chắc gì anh đã kể hết chuyện đời mình? Biết đâu, trong những chuyến “lang thang” sắp tới, anh còn nhặt được nhiều bức ảnh đẹp, nhiều câu chuyện hay, và biết đâu cả những mối tình chưa từng tiết lộ, để bạn đọc lại được đón thêm một cuốn “Lang thang ký” nữa?
Bởi người nghệ sĩ, một khi trái tim còn rung động trước cuộc đời, thì hành trình sáng tạo vẫn chưa bao giờ kết thúc.
Hà Nội, 27/10/2026
Đặng Vương Hưng
