Ngày 27/10, ghi nhận thực tế tại Công viên Hoàng Hoa Thám cho thấy sự tương phản khá rõ giữa các khu vực trong cùng một không gian. Phía ngoài, nhiều tuyến đường dạo, cây xanh, thảm cỏ đã được chăm sóc, tạo dáng dấp của một công viên đô thị. Nhưng đi sâu vào một số khu vực, cảnh quan lại thay đổi: có chỗ xe tải, xe máy đỗ xen dưới tán cây; đồ đạc được tập kết; những khoảng đất được người dân tận dụng trồng rau, trồng chuối; một số vị trí cây cối mọc dày, ít được chăm sóc và gần như chưa xác định rõ chức năng sử dụng. Đặc biệt, bên trong công viên đoạn tiếp giáp với đường Hùng Vương, rác thải tràn ngập, bốc mùi gây khó chịu.
Nếu đứng riêng lẻ, mỗi hình ảnh có thể không quá lớn. Nhưng đặt trong tổng thể một công viên nằm giữa khu vực trung tâm, những khoảng không gian như vậy tạo cảm giác thiếu đồng bộ, đồng thời cho thấy một phần quỹ đất công vẫn chưa phát huy hết giá trị.
Điều đáng nói ở Công viên Hoàng Hoa Thám không phải thành phố thiếu đất dành cho cây xanh, vui chơi hay sinh hoạt cộng đồng. Quỹ đất đã có, hệ thống cây xanh lâu năm đã hình thành, vị trí lại thuận lợi. Vấn đề nằm ở chỗ một phần diện tích vẫn chưa thực sự trở thành không gian mà người dân có thể sử dụng thường xuyên, thuận tiện và an toàn.
Trong khi đó, nhu cầu đối với không gian công cộng ngày càng lớn. Người cao tuổi cần những tuyến đi bộ bằng phẳng, an toàn; trẻ em cần sân chơi; người trẻ cần khu vực tập luyện thể thao; các gia đình cần một nơi có thể đưa con tới vui chơi, nghỉ ngơi mà không phải di chuyển xa. Với một đô thị đang phát triển nhanh, công viên không chỉ là phần đất trồng cây mà còn là hạ tầng thiết yếu của đời sống đô thị.
Theo các tài liệu quy hoạch đã công bố, Công viên Hoàng Hoa Thám đã trải qua nhiều lần điều chỉnh. Quy hoạch chi tiết năm 2011 xác định phạm vi khoảng 39,07 ha. Quá trình đầu tư sau đó được triển khai qua nhiều giai đoạn, một số khu vực được bố trí cho các dự án dịch vụ, khiến tổng thể công viên đến nay vẫn chưa hình thành được một không gian liền mạch và đồng bộ.
Những con số về diện tích hay lịch sử quy hoạch chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh hiện trạng hôm nay. Một công viên có quỹ đất lớn nhưng trong cùng khuôn viên lại tồn tại những khu vực đã được đầu tư khá chỉnh chu bên cạnh những khoảng đất sử dụng tạm, chưa được tổ chức hoặc quản lý rõ ràng thì giá trị của cả không gian bị giảm đi đáng kể.
Cũng cần phân biệt giữa một khoảng xanh tự nhiên với một khu vực bị bỏ mặc.
Công viên đương nhiên không cần bê tông hóa toàn bộ. Ngược lại, những bãi cỏ, vườn cây, mặt nước, khoảng đất trống và bóng mát mới là phần tạo nên chất lượng của công viên. Nhưng một khoảng xanh đúng nghĩa phải được chăm sóc, có chức năng và có sự quản lý. Bãi cỏ để người dân nghỉ chân khác với một khu đất cỏ mọc tự phát; vườn cây cảnh quan khác với việc mỗi người tận dụng một khoảnh để trồng rau, trồng chuối; bãi đỗ xe được tổ chức khác hoàn toàn với phương tiện để xen giữa các khoảng cây xanh.
Vì vậy, không nhất thiết mọi phần đất trong công viên đều phải được đầu tư bằng những hạng mục lớn hoặc tốn kém. Nhiều khu vực chỉ cần được làm sạch, cải tạo mặt bằng, bổ sung cây xanh phù hợp, đường dạo, ghế nghỉ và chiếu sáng đã có thể trở thành nơi sử dụng tốt cho cộng đồng.
Một khoảng đất rộng được giữ làm bãi cỏ cũng có giá trị nếu người dân có thể đi lại, vui chơi và nghỉ ngơi trên đó. Một khu cây xanh tự nhiên cũng có thể rất đẹp nếu được chăm sóc và tổ chức hợp lý. Điều cần tránh là tình trạng đất công viên tồn tại nhưng chức năng công viên lại không rõ ràng.
Đó cũng là câu chuyện về hiệu quả sử dụng đất đô thị. Một mét vuông đất ở khu vực trung tâm luôn có giá trị rất lớn. Với đất dành cho công viên, giá trị ấy không nên chỉ được tính bằng tiền mà phải được đo bằng số người có thể sử dụng, thời gian người dân có thể hưởng thụ và chất lượng sống mà không gian đó mang lại.
Nếu một phần đất công viên trong thời gian dài chỉ để hoang, bị tận dụng cho nhu cầu riêng hoặc sử dụng tạm không đúng chức năng thì phần thiệt cuối cùng vẫn thuộc về cộng đồng.
Cần trả lại tính thống nhất cho một công viên trung tâm
Từ tháng 9/2025, Sở Xây dựng Bắc Ninh đã nghiên cứu phương án cải tạo, chỉnh trang Công viên Hoàng Hoa Thám theo hướng tổ chức lại cây xanh, cảnh quan, hạ tầng, khu vui chơi trẻ em, thể thao ngoài trời, chiếu sáng và điểm đỗ xe.
Hướng đi cần thiết.
Tuy nhiên, với hiện trạng hiện nay, điều quan trọng không chỉ là bổ sung thêm hạng mục mà còn phải rà soát lại cách sử dụng toàn bộ quỹ đất trong phạm vi công viên. Khu vực nào dành cho cây xanh cần được chăm sóc đúng nghĩa; khu vui chơi phải đảm bảo an toàn; nơi đỗ xe cần được tổ chức riêng; những phần đất chưa đầu tư phải có phương án quản lý, tránh để tiếp tục phát sinh tình trạng sử dụng tự phát.
Công viên Hoàng Hoa Thám đang có một lợi thế lớn: phần khung của một công viên đã hiện hữu. Cây xanh đã có, hồ nước đã có, nhiều tuyến đường và hạng mục cơ bản đã hình thành. Vì vậy, bài toán không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án thật lớn. Việc cần làm trước tiên có thể đơn giản hơn: dọn sạch những khoảng đất đang sử dụng lộn xộn, xác lập lại chức năng từng khu vực, tạo sự liên thông giữa các phần của công viên và đưa toàn bộ không gian vào một quy trình quản lý thống nhất.
Một công viên trung tâm cũng không nên tồn tại những khu vực mà người dân khó phân biệt đâu là đất công cộng, đâu là khu vực dịch vụ, đâu là phần đất đang chờ đầu tư hay đâu là khoảng đất bị tận dụng tạm thời.
Sự rõ ràng ấy không chỉ phục vụ quản lý. Nó còn quyết định cách người dân ứng xử với không gian chung.
Khi một khu vực được chăm sóc tốt, có đường đi, ghế nghỉ, cây xanh và chiếu sáng, người dân sẽ tự hình thành ý thức sử dụng như một phần của công viên. Ngược lại, một khoảng đất lâu ngày không được tổ chức rất dễ bị biến thành nơi đỗ xe, để đồ, trồng cây hoặc phục vụ những nhu cầu riêng lẻ.
Trong một đô thị phát triển nhanh, chất lượng sống không chỉ được đo bằng những tuyến đường rộng hay các dự án xây dựng mới. Người dân còn cảm nhận thành phố của mình mỗi ngày qua những nơi rất bình thường: một vỉa hè có đi bộ được hay không, một khoảng cây xanh có sạch không, trẻ nhỏ có chỗ chơi không, người cao tuổi có nơi tập thể dục hay một gia đình có thể dành một buổi chiều ở công viên mà không phải đi xa.
Công viên Hoàng Hoa Thám vì thế không chỉ là câu chuyện của một khu đất xanh. Đó còn là câu chuyện về cách một đô thị sử dụng quỹ đất công để phục vụ người dân. Sau nhiều năm quy hoạch và đầu tư, câu hỏi đặt ra với Công viên Hoàng Hoa Thám hiện nay không còn là có nên chỉnh trang hay không. Chủ trương đã có, nhu cầu của người dân cũng rất rõ. Điều cần được quan tâm là làm thế nào để những phần diện tích còn sử dụng chưa đúng chức năng sớm được tổ chức lại và kết nối với phần công viên đã hình thành. Bởi với một quỹ đất lớn nằm ngay giữa khu vực trung tâm, điều đáng tiếc nhất không phải là chưa có thêm một công trình mới, mà là đất đã dành cho cộng đồng nhưng cộng đồng vẫn chưa được hưởng trọn vẹn giá trị của nó.
