Quá trình chuyển mình
Xã Lạng Giang được thành lập từ ngày 1/7/2025 trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của thị trấn Vôi và các xã Xương Lâm, Hương Lạc, Tân Hưng, với diện tích 55,39 km² và dân số 64.739 người. Trước thời điểm sắp xếp, thị trấn Vôi đã được công nhận đô thị loại IV; Xương Lâm và Tân Hưng cơ bản hoàn thành các tiêu chí đô thị loại V. Xã Lạng Giang mới được thành lập, nhưng nền tảng đô thị của vùng đất này đã được tích lũy từ trước đó.
Dấu hiệu rõ nhất của quá trình chuyển mình nằm ở cơ cấu kinh tế. Năm 2025, công nghiệp - xây dựng và thương mại - dịch vụ chiếm tới 92,8% cơ cấu kinh tế của địa phương, trong khi nông - lâm nghiệp và thủy sản còn 7,2%. Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp đạt 88,7%; thu nhập bình quân đầu người đạt 73,26 triệu đồng/năm; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 0,54%. Những tỷ lệ ấy phản ánh một thay đổi sâu hơn trong sinh kế của người dân và cấu trúc việc làm. Nông nghiệp vẫn còn vai trò nhất định, nhưng công nghiệp, xây dựng, thương mại và dịch vụ đã trở thành lực kéo chủ yếu.
Khu công nghiệp Tân Hưng quy mô 105,3 ha và Cụm công nghiệp Tân Hưng quy mô 49,7 ha đang tạo thêm động lực cho quá trình này. Giai đoạn 2020-2025, khu vực Lạng Giang thu hút 16 dự án đầu tư với tổng vốn đăng ký khoảng 3.325 tỷ đồng; tổng số doanh nghiệp và tổ chức kinh tế đang hoạt động trên địa bàn đạt 640 đơn vị. Sự hiện diện của các cơ sở sản xuất kéo theo việc làm, vận tải, thương mại, nhà ở, dịch vụ và nhu cầu đầu tư hạ tầng ngày càng lớn.
Đến năm 2026, nhịp đầu tư tiếp tục tăng. Trong 8 tháng đầu năm, toàn xã triển khai 46 công trình, dự án đầu tư xây dựng; riêng 23 dự án thuộc kế hoạch đầu tư công của tỉnh giao địa phương làm chủ đầu tư có tổng mức đầu tư hơn 1.080 tỷ đồng. Nhu cầu cứng hóa giao thông giai đoạn 2026-2030 được rà soát trên hơn 82 km tuyến đường.
Lạng Giang còn có lợi thế lớn về vị trí. Địa bàn nằm trên hành lang kinh tế Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh; kết nối với Quốc lộ 1, cao tốc Hà Nội - Lạng Sơn, tuyến đường sắt liên vận quốc tế, ga Kép và sân bay Kép. Đây là lợi thế có thể tạo ra dư địa phát triển không chỉ cho công nghiệp mà cả logistics, thương mại và dịch vụ.
Ở một hướng khác, xây dựng nông thôn mới cũng đã tạo ra nền móng quan trọng cho quá trình đô thị hóa. Nhiều khu vực được đầu tư hạ tầng, từng bước tiệm cận tiêu chí đô thị; giá trị sản xuất bình quân trên đất nông nghiệp đạt khoảng 150 triệu đồng/ha/năm. Lạng Giang vì thế không chuyển từ một nền nông nghiệp trì trệ sang đô thị, mà từ một vùng nông thôn đã có nền tảng hạ tầng và sản xuất tương đối tốt sang một mô hình phát triển mới.
Một vùng đất có ký ức riêng
Nếu kinh tế và hạ tầng tạo ra diện mạo mới cho Lạng Giang thì lịch sử, văn hóa lại tạo nên phần sâu hơn của vùng đất này.
Trong lịch sử, Lạng Giang từng giữ vị trí chiến lược trên tuyến phía Bắc bảo vệ kinh thành Thăng Long. Đầu thế kỷ XV, vùng đất này gắn với các trận Cần Trạm, Phố Cát, góp phần vào chiến thắng Chi Lăng - Xương Giang, kết thúc hai thập niên đô hộ của nhà Minh.
Trong dòng chảy lịch sử ấy, Chu Nguyên là một địa danh đáng chú ý. Từ thời Trần, vùng đất Lạng Giang ngày nay phần lớn thuộc huyện Bảo Lộc, lộ Bắc Giang; trụ sở huyện được đặt tại làng Chu Nguyên, một làng cổ thuộc khu vực thị trấn Vôi trước đây. Trải qua nhiều lần thay đổi địa giới và tên gọi hành chính, dấu tích của vùng đất cổ ấy vẫn còn được lưu giữ tại cụm đình, đền, chùa Chu Nguyên – di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia trên địa bàn Lạng Giang hiện nay.
Không gian văn hóa địa phương còn hiện diện qua hệ thống di tích cấp tỉnh, hát then, đàn tính, quan họ; những hoạt động rước, tế lễ, đấu vật, tuồng cổ và trò chơi dân gian. Những giá trị ấy không nằm ngoài quá trình phát triển. Chúng là một phần của đời sống cộng đồng đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Một chi tiết đáng chú ý trong năm 2026 là việc địa phương tiếp tục tổ chức lớp truyền dạy tiếng dân tộc Nùng tại nhà văn hóa thôn Nam Hương. Trong bối cảnh đô thị hóa ngày càng nhanh, những hoạt động như vậy cho thấy việc gìn giữ bản sắc không chỉ nằm ở các di tích hay lễ hội, mà còn được duy trì trong ngôn ngữ, ký ức và đời sống cộng đồng. Đằng sau những công việc tưởng như nhỏ ấy là một vấn đề không nhỏ: đô thị hóa không chỉ làm thay đổi đường sá, kiến trúc hay mật độ xây dựng. Nó còn có thể làm thay đổi cách một cộng đồng sống với ký ức của mình.
Vì thế, khi Lạng Giang bước sang mô hình phường, bảo tồn văn hóa không thể chỉ là giữ nguyên một số đình, chùa hay tổ chức lại vài lễ hội. Quan trọng hơn là để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị mới, được thế hệ trẻ biết đến và được cộng đồng coi là một phần của bản sắc địa phương. Định hướng phát triển sau thành lập phường cũng xác định yêu cầu bảo tồn, phát huy di sản, di tích lịch sử - văn hóa, đồng thời khai thác phù hợp cho phát triển du lịch bền vững. Đây sẽ là một trong những bài toán khó của Lạng Giang: phát triển đủ nhanh để tạo ra động lực mới, nhưng không nhanh đến mức làm nhạt đi những giá trị vốn tạo nên căn cước của vùng đất.
Dấu mốc hành trình đô thị hóa
Ngay từ Đại hội Đảng bộ xã Lạng Giang lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, địa phương đã đặt mục tiêu trở thành phường vào năm 2027. Tuy nhiên, tiến trình chuẩn bị các điều kiện đã diễn ra nhanh hơn dự kiến. Ngày 4/8/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH16 về thành lập các phường thuộc tỉnh Bắc Ninh, trong đó có phường Lạng Giang.
Việc chuyển từ xã lên phường có cơ sở khá rõ về quy mô và trình độ phát triển. Lạng Giang có 64.739 người, diện tích 55,39 km²; tỷ lệ dân số đô thị được xác định đạt 57,92%. Tỷ trọng công nghiệp - xây dựng và dịch vụ đạt 92,8%; lao động phi nông nghiệp chiếm 88,7%. Những chỉ số này đều đáp ứng hoặc vượt yêu cầu đặt ra đối với đơn vị hành chính phường.
Quan trọng hơn, yêu cầu chuyển đổi mô hình quản lý đã xuất hiện từ chính thực tiễn phát triển. Khi công nghiệp và dịch vụ mở rộng, dân cư tập trung hơn, các khu dân cư và khu đô thị mới hình thành, những vấn đề về xây dựng, giao thông, đất đai, môi trường và dịch vụ công trở nên phức tạp hơn. Đề án thành lập phường cũng chỉ rõ nhu cầu về một cơ chế quản trị đô thị thống nhất, chuyên nghiệp và linh hoạt hơn.
Theo định hướng dự kiến xin ý kiến Bí thư Đảng ủy xã Lạng Giang, việc thành lập phường trước hết là sự ghi nhận đối với những kết quả mà Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân đã tạo dựng trong nhiều năm, nhưng không nên được coi là điểm dừng. Trọng tâm của giai đoạn tiếp theo là xây dựng Lạng Giang theo hướng đô thị hiện đại, thông minh, hạ tầng đồng bộ, kinh tế phát triển bền vững và chất lượng sống ngày càng cao.
Điều được nhấn mạnh trong định hướng này không chỉ là tăng trưởng. Lạng Giang sẽ phải đồng thời giữ gìn các giá trị lịch sử, văn hóa và bản sắc cộng đồng; xây dựng chính quyền gần dân, phục vụ dân tốt hơn. Sự thay đổi sau khi lên phường, theo tinh thần đó, phải được người dân cảm nhận từ những việc rất cụ thể: giao thông thuận tiện hơn, môi trường tốt hơn, thủ tục hành chính nhanh hơn, cơ hội việc làm nhiều hơn và thu nhập được cải thiện. Cách nhìn ấy đặt việc “lên phường” về đúng vị trí của nó: một dấu mốc quan trọng, nhưng chỉ là điểm khởi đầu của một chuẩn phát triển mới.
Ba trục phát triển chặng đường phía trước
Trong quy hoạch mới của tỉnh Bắc Ninh, Lạng Giang được đặt trong vùng kinh tế công nghiệp - đô thị trung tâm, vùng động lực chủ yếu của tỉnh. Khu vực này được định hướng phát triển công nghiệp công nghệ cao, điện tử, bán dẫn, cơ khí chính xác, logistics cùng các dịch vụ đô thị chất lượng cao. Cụm Kép - Lạng Giang được nhìn nhận có tiềm năng phát triển logistics liên vận, công nghiệp hỗ trợ và khu kinh tế chuyên biệt phía Bắc.
Đây là điểm khiến câu chuyện phát triển của Lạng Giang không chỉ dừng trong phạm vi địa giới một phường. Vị trí ở khu vực phía Bắc, nằm trên các trục giao thông lớn và gần những đầu mối vận tải quan trọng tạo cho địa phương khả năng tham gia sâu hơn vào mạng lưới công nghiệp - logistics - đô thị của tỉnh và vùng Thủ đô. Từ những định hướng ấy, có thể nhìn thấy ba trục phát triển lớn của Lạng Giang trong những năm tới.
Thứ nhất là hạ tầng và kết nối.
Lạng Giang có lợi thế về vị trí, nhưng trong nội bộ địa bàn vẫn tồn tại những điểm chia cắt bởi tuyến đường sắt và cao tốc. Đề án đặt ra yêu cầu hoàn thiện các trục giao thông chính, tăng kết nối giữa các khu vực và với địa bàn lân cận; tiếp tục đầu tư cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải, rác thải, chiếu sáng, trường học, trạm y tế và nhà văn hóa.
Lợi thế vị trí chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành khả năng kết nối. Nếu các tuyến giao thông nội vùng và liên vùng được hoàn thiện đồng bộ, Lạng Giang có điều kiện phát huy rõ hơn vai trò ở khu vực cửa ngõ phía Bắc, kết nối các không gian công nghiệp, logistics và đô thị.
Thứ hai là công nghiệp - dịch vụ - logistics.
Định hướng tới đây không chỉ là mở rộng quy mô sản xuất. Đề án đặt yêu cầu ưu tiên các ngành công nghiệp có hàm lượng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường; hạn chế các dự án chỉ dừng ở gia công, lắp ráp đơn thuần. Đồng thời, địa phương hướng tới phát triển mạnh thương mại, dịch vụ hiện đại, dịch vụ hỗ trợ sản xuất và logistics.
Đây là điểm cần được nhìn kỹ. Nếu công nghiệp chỉ tăng về diện tích, giá trị để lại cho địa phương sẽ có giới hạn. Nhưng nếu công nghiệp kéo theo logistics, dịch vụ, nguồn nhân lực chất lượng cao và các ngành hỗ trợ, Lạng Giang mới có thể hình thành một cấu trúc kinh tế đô thị bền vững hơn.
Thứ ba là chất lượng sống và bản sắc đô thị.
Đến năm 2030, Lạng Giang đặt mục tiêu tốc độ tăng giá trị tổng sản phẩm trên địa bàn bình quân 18-19%/năm, thu nhập bình quân đầu người đạt 106 triệu đồng; 100% trường công lập đạt chuẩn quốc gia; tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt 99,8%; 100% người dân được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn và tỷ lệ thu gom chất thải rắn sinh hoạt đạt 98,5%.
Những chỉ tiêu ấy có ý nghĩa, nhưng cuối cùng vẫn phải được kiểm chứng trong đời sống. Một đô thị đáng sống không chỉ được nhận diện bằng những con đường rộng hơn hay số lượng khu công nghiệp nhiều hơn. Nó cần trường học tốt, y tế thuận tiện, môi trường sạch, không gian công cộng đủ dùng, một bộ máy phục vụ hiệu quả và một đời sống văn hóa có bản sắc.
Chuyển đổi số sẽ là một trong những công cụ để đạt tới mục tiêu đó. Năm 2026, Lạng Giang đã kiện toàn các tổ công nghệ số cộng đồng, thí điểm mô hình “thôn chuyển đổi số gắn với một cửa di động”, chuẩn bị hạ tầng 5G và đẩy mạnh số hóa dữ liệu. Khi chuyển sang mô hình phường, quản lý đất đai, xây dựng, dân cư, môi trường và dịch vụ công càng cần dựa nhiều hơn vào công nghệ và dữ liệu.
Nhưng công nghệ hay quy hoạch cuối cùng vẫn chỉ là phương tiện. Lạng Giang đã có một nền tảng tương đối rõ: kinh tế chuyển dịch mạnh, công nghiệp và dịch vụ giữ vai trò chủ đạo, hạ tầng tiếp tục được đầu tư, thu nhập tăng, tỷ lệ nghèo giảm và lợi thế kết nối vùng ngày càng được nhận diện rõ hơn. Cùng với đó là lớp văn hóa, lịch sử vẫn hiện hữu trong những địa danh như Chu Nguyên, trong hệ thống di tích, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.
Việc trở thành phường là một dấu mốc đáng ghi nhận. Nhưng giá trị thực sự của dấu mốc ấy sẽ không nằm trên tấm biển hành chính mới. Nó sẽ được đo bằng việc người dân đi lại thuận tiện hơn hay không; môi trường sống có tốt hơn không; cơ hội việc làm có nhiều hơn không; dịch vụ công có nhanh hơn không; con em có được học trong những ngôi trường tốt hơn không; và những giá trị văn hóa của quê hương có được giữ lại trong quá trình đô thị hóa hay không.
Đó cũng là điều mà định hướng của lãnh đạo địa phương hướng tới: sự phát triển phải được nhận biết trong đời sống hằng ngày và được đo bằng mức độ hài lòng của người dân. Khi những thay đổi ấy trở thành thực tế, bước chuyển từ xã Lạng Giang sang phường Lạng Giang mới thực sự là một bước chuyển về chất trong không gian phát triển mới của Bắc Ninh.
