Trưng bày do Bảo tàng Bắc Ninh số 1 phối hợp với Bảo tàng – Thư viện tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cơ sở Côn Đảo) tổ chức. Sự kiện không chỉ giới thiệu những giá trị lịch sử đặc biệt của hệ thống Nhà tù Côn Đảo mà còn tạo nên một cuộc gặp gỡ nhiều ý nghĩa giữa hai vùng đất cách xa nhau về địa lý: miền Quan họ bên sông Cầu, sông Đuống và Côn Đảo giữa trùng khơi phương Nam.
Từ miền Quan họ đến Côn Đảo
Kinh Bắc từ lâu được biết đến là vùng đất giàu truyền thống văn hiến, khoa bảng, nơi những làn điệu Quan họ được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng trong chiều sâu lịch sử của vùng đất ấy còn có một mạch nguồn khác: truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh cách mạng.
Từ các phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX đến những năm tháng đấu tranh dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhiều người con quê hương Bắc Ninh đã lựa chọn con đường đấu tranh vì độc lập dân tộc, chấp nhận tù đày và hy sinh. Trong hành trình ấy, Côn Đảo trở thành một dấu mốc đặc biệt.
Suốt 113 năm tồn tại, hệ thống Nhà tù Côn Đảo là nơi giam giữ, đày ải nhiều thế hệ người Việt Nam yêu nước và chiến sĩ cách mạng. Trong số đó có những người con kiên trung của quê hương Bắc Ninh như Ngô Gia Tự, Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt cùng nhiều chiến sĩ cách mạng khác.
Bởi vậy, tên gọi “Từ miền Quan họ đến ngục tù Côn Đảo – Một tấm lòng son” cũng gợi lại hành trình của một thế hệ: từ quê hương nơi họ sinh ra, lớn lên đến nơi phải đối diện với những thử thách khắc nghiệt, nhưng vẫn giữ vững lý tưởng và niềm tin.
Khi những tư liệu từ Côn Đảo trở về quê hương
Tại không gian trưng bày, hệ thống pano, hình ảnh, hồ sơ và tư liệu lịch sử giúp người xem lần theo những dấu mốc của phong trào cách mạng trên quê hương Bắc Ninh cũng như cuộc đời, hoạt động của nhiều nhân vật tiêu biểu.
Các pano với chủ đề “Miền Quan họ – Cội nguồn văn hóa, cội nguồn cách mạng” giới thiệu nhiều gương mặt của phong trào cách mạng qua các thời kỳ. Bên cạnh những cán bộ, đảng viên và cơ sở cách mạng ở các địa phương là nhiều người con ưu tú của quê hương có đóng góp lớn đối với cách mạng và đất nước như Trường Chinh, Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt, Lê Quang Đạo, Hoàng Văn Thái, Vũ Giáp, Lê Thanh Nghị... Một số địa điểm từng nuôi giấu, bảo vệ cán bộ thời kỳ tiền khởi nghĩa cũng được giới thiệu, cho thấy phong trào cách mạng được nuôi dưỡng từ chính những làng quê, gia đình và cộng đồng cư dân Kinh Bắc.
Điểm đáng chú ý của trưng bày lần này là những tư liệu được lưu giữ tại Côn Đảo nay được đưa về Bắc Ninh – quê hương nơi nhiều chiến sĩ cách mạng sinh ra và trưởng thành. Những trang hồ sơ, hình ảnh và câu chuyện từ nơi tù đày được đặt trong mối liên hệ với ký ức gia đình và dấu tích quê hương, giúp chân dung mỗi chiến sĩ hiện lên gần gũi hơn.
Phát biểu tại lễ khai mạc, bà Phùng Thị Mai Anh, Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh số 1, cho rằng giá trị của một cuộc trưng bày không nằm ở số lượng tài liệu, hiện vật mà ở khả năng khơi mở ký ức và đưa công chúng đến gần hơn với con người trong lịch sử. Một bức ảnh được nhận diện đúng, một trang hồ sơ được đối chiếu hay một lời kể được xác minh có thể bổ sung những chi tiết nhỏ nhưng quý giá, để người xem hiểu thêm về những lựa chọn, mất mát và phẩm giá của các thế hệ đi trước.
Từ góc nhìn ấy, sự phối hợp giữa hai bảo tàng còn mang ý nghĩa kết nối những phần ký ức đang được lưu giữ ở hai vùng đất. Bắc Ninh lưu giữ những dấu tích về quê hương, gia đình và tuổi trẻ của nhiều chiến sĩ; Côn Đảo lưu giữ chứng tích về những năm tháng họ bị giam cầm và đấu tranh. Việc trao đổi, đối chiếu và bổ sung tư liệu vì thế có thể giúp hồ sơ về những người con ưu tú của quê hương ngày càng đầy đủ, xác thực hơn.
Để lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ
Trưng bày còn hướng tới một đối tượng quan trọng là học sinh, thế hệ trẻ. Theo chương trình, cùng với đại diện các sở, ngành, cựu chiến binh, chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày và các cơ quan, đơn vị, sự kiện có sự tham dự của giáo viên, học sinh một số trường học trên địa bàn.
Theo bà Phùng Thị Mai Anh, việc đứng trước một tài liệu gốc, lắng nghe câu chuyện về một con người cụ thể và nhận ra mối liên hệ giữa quê hương mình với lịch sử dân tộc có sức lay động khác với việc chỉ tiếp nhận kiến thức qua sách vở. Bảo tàng Bắc Ninh số 1 kỳ vọng trưng bày sẽ tạo nên những giờ học lịch sử giàu cảm xúc, để từ sự hiểu biết hình thành lòng biết ơn và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với quê hương, đất nước.
Từ miền Quan họ đến Côn Đảo là một khoảng cách địa lý rất xa. Nhưng trong lịch sử, khoảng cách ấy từng được nối bằng bước chân của những người con Kinh Bắc mang theo tình yêu quê hương và lý tưởng cứu nước.
Hôm nay, những hồ sơ, bức ảnh và câu chuyện từ Côn Đảo lại trở về miền Quan họ. Cuộc trở về của ký ức ấy giúp người xem hiểu rõ hơn về một thế hệ đã đi qua tù đày, hy sinh để góp phần làm nên độc lập, tự do của đất nước; đồng thời nhắc nhớ trách nhiệm gìn giữ và trao truyền những giá trị ấy cho mai sau.
