1. Một cuốn sách ra đời giữa thời thiếu giấy
Muốn hiểu niềm vui khi tập truyện “Người bạn gái” xuất hiện, phải trở lại hoàn cảnh đất nước năm 1980. Thống nhất chưa lâu, những vết thương chiến tranh chưa kịp liền da, nhân dân lại phải gánh chịu hậu quả của chiến tranh bảo vệ biên giới. Cuộc chiến đấu ở biên giới phía Bắc năm 1979 vừa diễn ra, để lại những thị xã đổ nát, làng xóm tan hoang, những gia đình mất người thân và biết bao công việc khôi phục đời sống.
Trong nền kinh tế bao cấp, nhiều hàng hóa thiết yếu được phân phối theo tiêu chuẩn, mua bằng tem phiếu. Cái khó hiện diện từ bữa ăn, tấm áo đến trang giấy viết. Vở học sinh cũng phải phân phối; nhiều tài liệu, văn bản được in trên giấy đen tái chế. Với ngành xuất bản, thiếu kinh phí đã đành, giấy và mực in còn là những trở ngại trực tiếp. Có bản thảo chưa đồng nghĩa với việc sẽ sớm có sách.
Bởi thế, một tập truyện của hai cây bút địa phương được in tới 4.000 cuốn là sự kiện đáng nhớ. Theo tư liệu tác giả cung cấp, trong số đó có 3.500 cuốn in trên giấy đen tái chế, chỉ 500 cuốn dùng giấy trắng để làm quà tặng. Chi tiết nhỏ ấy nói được rất nhiều về hoàn cảnh ra đời của cuốn sách: người làm xuất bản phải chắt chiu vật tư, tìm cách đưa tác phẩm đến bạn đọc bằng những điều kiện thực tế mình có.
Trang cuối sách ghi rõ: in tại Xí nghiệp In Hà Bắc, số xuất bản 04, khổ 13 × 19 cm; in xong và nộp lưu chiểu tháng 9/1980. Những dòng chữ ngắn gọn, khô khan ấy hôm nay trở thành chứng tích của một hành trình. Phía sau chúng là công sức tuyển chọn, biên tập, trình bày, sửa bản in và lao động của những người thợ nhà in.
Vẫn biết con đường đưa những cây bút mới, từ tác phẩm đầu tay trở thành một nhà văn đích thực, là vô cùng nhọc nhằn và chông gai, không phải ai cũng thành công. Nhưng điều đó vô cùng quan trọng, với những tác giả trẻ như Xuân Lục - Đặng Vương Hưng.
Theo ký ức của người trong cuộc, "Người bạn gái" đã tạo nên sự háo hức khác thường trong bạn đọc địa phương. Giữa đời sống thiếu thốn, nhu cầu được đọc những câu chuyện về con người, tình yêu, gia đình và người lính vẫn bền bỉ. Cuốn sách đã đến với bạn đọc trong hoàn cảnh ấy, mang theo niềm vui có thêm một cuốn sách mới của chính những người viết trên quê hương mình.
2. Từ những ấn phẩm thời chiến đến tầm nhìn địa chí
“Người bạn gái” được xuất bản trên nền một hoạt động văn hóa đã được gây dựng qua nhiều năm. Dưới sự điều hành của Trưởng ty Lê Hồng Dương, công tác sáng tác, biên soạn và xuất bản được chú trọng, vừa đáp ứng nhiệm vụ trước mắt, vừa tích lũy những giá trị lâu dài.
Trong hồi ức gửi lại, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Bưu kể: ngay khi chiến tranh phá hoại lan tới Hà Bắc năm 1965, ông Lê Hồng Dương đã nhấn mạnh nhiệm vụ của bộ phận Sáng tác – Xuất bản. Những tháng cuối năm ấy, các sáng tác văn, thơ, kịch, chèo về chiến đấu và chiến thắng máy bay Mỹ được tiếp nhận, xuất bản kịp thời, gửi về các địa phương.
Theo hồi ức của nhà thơ Vương Tùng Cương, những ấn phẩm như “Sáng tác Hà Bắc”, “Truyền lửa”, “Ánh sáng niềm tin”, “Đường rộng mở” đã góp phần phục vụ sản xuất và chiến đấu. Ông còn nhớ tập “Gửi vào trong ấy” được chuẩn bị để kịp phát hành vào dịp giải phóng miền Nam năm 1975. Những trang in khi ấy mang nhịp đập thời sự, đưa tiếng nói văn nghệ đến với đời sống đang chuyển động từng ngày.
Khi tình hình biên giới trở nên căng thẳng, công việc xuất bản lại đặt ra yêu cầu mới. Nhà sử học Khổng Đức Thiêm cho biết, từ cuối năm 1978, ông Lê Hồng Dương đã đồng ý cho xuất bản tờ tin nội bộ “Hà Bắc trong sự nghiệp giữ nước”. Tờ tin có bốn trang, khổ 19 × 27 cm, được đưa tới các xã, hợp tác xã và trường học. Những tư liệu lịch sử, truyền thống chống ngoại xâm của quê hương trở thành nguồn động viên thiết thực đối với quân và dân.
Cùng với dòng ấn phẩm phục vụ thời chiến, Hà Bắc dành nhiều công sức cho sách sưu tầm, nghiên cứu. “Hà Bắc ngàn năm văn hiến”, “Hát ví đồng bằng Hà Bắc”, những công trình về Quan họ, nghề truyền thống và di tích cho thấy sự kiên trì xây dựng nền tảng tư liệu. Báo Công an nhân dân từng ghi nhận vai trò của ông Lê Hồng Dương trong việc quy tụ cộng sự và coi trọng công tác biên tập, xuất bản những công trình văn hóa Kinh Bắc.
Đặc biệt, Hà Bắc thuộc những địa phương sớm chú trọng biên soạn địa chí ở miền Bắc sau hòa bình. Ngay trong lời tựa cuốn “Trạng nghè cống” năm 1970, ông Lê Hồng Dương đã đề cập nhu cầu có một công trình địa chí xứng đáng với truyền thống quê hương, nhấn mạnh yêu cầu tập thể biên soạn và kho tư liệu phong phú. Định hướng ấy được tiếp nối trong công trình “Địa chí Hà Bắc”, xuất bản năm 1982. Những bài viết về ông sau này cũng ghi nhận vai trò khởi xướng việc biên soạn công trình này.
Từ nền tảng đó, việc nâng đỡ những sáng tác mới trở thành một phần tự nhiên trong công việc của ngành văn hóa. Giữ gìn di sản cha ông và tạo điều kiện cho người đương thời cất tiếng nói cùng góp sức làm giàu đời sống tinh thần quê hương.
3. Những người đứng sau cuốn sách đầu tay
“Người bạn gái” gồm 12 truyện ngắn, chia thành hai phần, mỗi tác giả sáu truyện. Đây là cuốn sách đầu tay của cả Xuân Lục và Đặng Vương Hưng, đánh dấu bước chuyển từ những trang viết riêng lẻ sang một tập sách có tên tác giả trên bìa.
Phần truyện của Xuân Lục mang tên “Sự đòi hỏi đáng yêu”, gồm: “Sự đòi hỏi đáng yêu”, “Mối tình trước đó”, “Người không xa lạ”, “Chủ nhiệm ở làng”, “Ngưỡng cửa căn nhà”, “Cây trúc xinh”. Những nhan đề gần gũi gợi mở một thế giới đời thường với tình cảm, công việc và các mối quan hệ trong cuộc sống. Hồi đó, tác giả Xuân Lục là cán bộ của Nhà máy Phân đạm Hà Bắc. Còn Đặng Vương Hưng là một chiến sĩ trẻ, đang làm nhiệm vụ tại vùng biên giới Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn.
Phần truyện của Đặng Vương Hưng mang tên “Người bạn gái”, được chọn làm tên chung của tập sách, gồm: “Vợ chồng một người lính già”, “Người bạn gái”, “Chuyện riêng tư”, “Ngày mới”, “Hạnh phúc”, “Chớp đạn cầu vồng”. Theo tư liệu tác giả cung cấp, “Vợ chồng một người lính già” đã đăng trên tuần báo Văn nghệ năm 1979; truyện “Người bạn gái” từng xuất hiện trên “Sáng tác Hà Bắc” năm 1978 và Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 8/1980. Những lần công bố ấy là các dấu mốc trên chặng đường đến với cuốn sách đầu tay.
Nhưng niềm vui có sách của hai tác giả còn gắn với một tập thể làm nghề. Trang cuối ghi tên người chịu trách nhiệm xuất bản: Lê Hồng Dương; biên tập: Vương Tùng Cương – Trần Hoành; trình bày: Duy Lập; vẽ bìa: Nguyễn Huy; sửa bản in: Hà Thao. Nhắc lại đầy đủ những cái tên ấy là trả lại sự hiện diện cho những người đã góp phần làm nên cuốn sách.
Nhà thơ Vương Tùng Cương kể rằng: ông Lê Hồng Dương thường quan tâm đến việc tác giả nhận nhuận bút có thuận lợi hay không, chú ý hoàn cảnh của những người cầm bút khó khăn. Sự chăm lo ấy giúp người viết cảm nhận được sự trân trọng dành cho lao động sáng tạo. Với những tác giả mới, việc bản thảo được đọc, được sửa chữa nghiêm túc và được đưa ra xuất bản còn là một nguồn động viên lâu dài.
Nhìn từ hôm nay, 4.000 cuốn sách in giữa năm 1980 cho thấy một lựa chọn đáng quý của người quản lý văn hóa: trong điều kiện eo hẹp, vẫn dành nguồn lực cho sáng tác văn học và bạn đọc. Dòng chữ “chịu trách nhiệm xuất bản” vì thế mang cả ý nghĩa của sự tin cậy và nâng đỡ.
Bốn mươi sáu năm trôi qua, giấy sách đã sẫm màu, nhiều người góp sức làm nên “Người bạn gái” đã đi xa. Cuốn sách vẫn giữ nguyên ý nghĩa của buổi khởi đầu đối với Xuân Lục – Đặng Vương Hưng, đồng thời lưu lại một lát cắt đáng trân trọng trong đời sống văn học nghệ thuật Hà Bắc.
Trên quê hương Bắc Ninh hôm nay, nhắc lại câu chuyện ấy cũng là dịp tri ân Trưởng ty Lê Hồng Dương, các cán bộ biên tập, họa sĩ, người sửa bản in và những người thợ in năm xưa. Họ đã cùng đưa những trang bản thảo qua thiếu thốn để đến tay bạn đọc, góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn chương bằng công việc âm thầm và cụ thể của mình.
Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với di sản văn hóa dân tộc” do Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh và gia đình thực hiện bằng kinh phí xã hội hóa; dự kiến sẽ được tổ chức ngày 12/11/2026 tại Hà Nội tới đây, sẽ góp phần tôn vinh và tri ân công lao của một bậc tiền nhân, cũng là một việc làm thiết thực, nghĩa tình cho lịch sử Văn nghệ quê hương Kinh Bắc.
Hà Nội, 22/10/2026
Nguyễn Đặng Minh Nhật
