Nhà giáo, nhà thơ Ngô Mậu Tình mấy lần nhắn nhe, ngỏ ý mới tôi về An Thủy, huyện Lệ Thủy nhưng mãi chẳng về được. Hết chuyện này đến chuyện khác, năm nay thì Covid-19 hoành hành dữ. Đành gác lại.
Lệ Thủy, tôi đã đến từ rất sớm. Tất nhiên, cũng thời bình, sau khi Bình Trị Thiên chia ba, trở lại địa giới trước năm 1976. Nói chuyện chia tách, nghĩ cán bộ mình cũng kỳ cục. Nhớ thời còn Bình Trị Thiên, mỗi lần vào Huế công tác, anh em đều nói, đúng là “Bình” “Trị” “Thiên”. Khổ, chẳng hiểu vì sao lãnh đạo tỉnh Bình Trị Thiên thời gian sát nhập chủ yếu đều sinh ra và lớn lên ở Quảng Bình. Tâm lý vùng miền làm cho ngồi cùng “mâm” nhưng “cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt”. Tách thôi, lý do “vùng miền”, “ghế anh, ghế tôi”... được che đậy, “son phấn” đẹp đẽ. Các tỉnh chia tách cho đến gần đây đều thế sất.
Tôi đã từng đặt bàn chân lên đất Sơn Thủy, Sen Thủy, Ngư Thủy, Hồng Thủy...là các xã của huyện Lệ Thủy . Với Sen Thủy, Sơn Thủy thì làm việc mỗi nơi một buổi, ngồi trong hội trường xã nghe báo cáo, ăn trưa hoặc chiều xong tút về Đồng Hới. Với Ngư Thủy, thực sự, hình ảnh con người, quê ấy khó quên. Với Hồng Thủy, quê hương của nhà thơ đáng kính Hoàng Vũ Thuật lại một nhẽ khác. Tôi sẽ viết về quê hương nhà thơ, về những trảng cát, về thông điệp người xưa trong hòn đá mà nhà thơ đang thờ tự trước sân nhà.
Thời ấy, Ngư Thủy chưa có đường vào xã. Bàn chân lầy trong cát bỏng. Bí thư xã kể chuyển rằng, khi mới đổ sỏi được một đoạn đường từ xã Sen Thủy kế bên đến ranh giới xã, nhà có điều kiện mới bắt đầu mua xe đạp. Nhà làm trên cát, sân cát, nền nhà cát. Cát trên phản nằm ngủ, cát trong chạn bát, cát trong mắt người nghèo. Ngư Thủy là bãi ngang, ít cá, làm ngư thế khổ lắm. Cưỡi sóng tìm ra con tôm, con cá giữa biển khơi bằng chiếc thuyền bé tí, tay lưới xác xơ thì khổ biết chừng nào.
Nghèo nhưng kiên trung, thủy chung. Ngư Thủy có Đội nữ pháo binh Ngư Thủy nổi tiếng, được thành lập từ năm 1967, ba năm sau được tuyên dương Anh hùng. 91 O trở thành 91 biểu tượng. Chắc chắn nhiều người đã xem bộ phim tài liệu “Trở lại Ngư Thủy”. Phim về các O đấy.
Tôi đến Ngư Thủy vào giữa trưa chang chang nắng. Hương vị cát, hương vị gió biển quyện vào nhau, khác biệt. Hò khoan Lệ Thủy cất lên từ nhà văn hóa dìu dặt, bâng khuâng. Các O hát đấy. Dù tuổi đã cao, thiệt thòi nhưng tiếng hát luôn mê đắm, khát khao.
Sau này tôi đến Lệ Thủy dăm ba lần nữa, đều thoáng qua, “chuồn chuồn đập nước”. Quảng Bình dư địa hẹp nhất miền Trung, Quảng Bình mỏng và sắc. Vì thế mà Lệ Thủy có cả biên giới, có cả ven biển. Lâm Thủy, Kim Thủy giáp Lào, nhưng Ngư Thủy – bây giờ tách ra thành ba xã Ngư Thủy Bắc, Ngư Thủy Trung, Ngư Thủy Nam là những xã biển.
Lệ Thủy đúng “địa linh nhân kiệt”. Bên này sông Kiến Giang là nơi sinh ra Đại tướng Võ Nguyên Giáp – niềm tự hào không chỉ của Quảng Bình, cách đó không xa là nơi sinh ra Ngô Đình Diệm, Tổng thống đầu tiên của thực thể Việt Nam Cộng hòa... Nhiều nhiều lắm.
Vùng đất này thật lạ, nơi sinh ra rất nhiều nhân sỹ, trí thức, nhà văn, nhà thơ. Từ trung tâm huyện lỵ Lệ Thủy, ngược dòng Kiến Giang khoảng 10 km là đến “vùng đất thiêng”, nơi có lăng mộ Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh (1650 – 1700), người mở cõi khai sáng miền đất phương Nam của nước Việt thế kỷ 17. Chính Nguyễn Hữu Cảnh là người lập nên Sài Gòn thuộc phủ Gia Định. Đi quá vài trăm mét là nơi yên nghỉ của tiến sĩ Quận công Hoàng Hối Khanh (1362 – 1407), vị tướng tài ba, người khai phá, mở mang lưu vực dòng Kiến Giang. Qua phía tả ngạn dòng sông là lăng mộ Hiệp Biện Đại học sĩ Võ Trọng Bình (1808 – 1898), vị quan nức tiếng thanh liêm…Đương đại, có thể kể ra rất nhiều: Hải Kỳ, Hoàng Vũ Thuật, Trần Quang Đạo, Nguyễn Thị Lê Na, Hoàng Thụy Anh...
Lệ Thủy là vùng văn hóa, nơi sinh ra Hò khoan Lệ Thủy. Lệ Thủy là vùng sinh thái. Lệ Thủy có sông Kiến Giang, đẹp mềm lòng. Kiến Giang bắt nguồn từ dãy Trường Sơn, qua vùng núi An Mã, chở nặng phù sa cho đồng bằng hai huyện Lệ Thủy, Quảng Ninh vốn nổi tiếng lúa vàng trĩu hạt. Dân nhậu từ Đồng Hới, thậm chí vào tận đây nhậu “chim trời cá nước”, sản vật đặc biệt của châu thổ Kiến Giang.
“Cái buổi chiều ấy, tất tật, từ ngọn cỏ ven bờ ruộng, những ao đầm ngập nước phủ đầy rong rêu, đều trở nên gần gũi và đáng yêu làm sao. Đó là lần đầu tiên Vy đón nhận nụ hôn đầu đời ngọt lịm, họ trao nhau hạnh phúc trong sự chứng kiến của ngọn gió chiều lang thang trên cánh đồng thoảng thơm mùi lúa, mùi cỏ mật và trong veo tiếng chim cà lơi rót tự trời cao xuống...”. Tôi nhớ lại những trang viết viết đẹp, phồn thực da diết, thèm khát đến thánh thiện của nhà văn Nguyễn Thị Lê Na trong truyện ngắn “Đắng ngọt đàn bà”. Quê hương, dòng sông, cánh đồng vào tác phẩm của nữ nhà văn sinh ra và lớn lên ở Sơn Thủy mê đắm, mềm lòng.
Chuyến đi Lệ Thủy gần đây của tôi là về làng An Xá, xã Lộc Thuỷ, vào thăm nhà Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Trời mưa bay bay. Thật may, tôi được gặp chị Võ Hòa Bình, Võ Hạnh Phúc, hai con gái của Đại tướng và hai cháu nhỏ ngay trong ngôi nhà xưa của ông bà, bố mình.
Bác Võ Đại Hoàn năm ấy 74 tuổi là cháu gọi Đại tướng bằng ông, đã theo phục vụ gia đình Đại tướng 40 năm có lẻ. Bấy lâu ông trông coi căn nhà, bây giờ là địa chỉ du lịch văn hóa, lịch sử. Ngôi nhà cũng chỉ được phục dựng sau hòa bình. Thời ông bà chỉ còn lại cây khế. Cây khế trở thành nhân chứng thuở thiếu thời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
“Bố chị rất quan tâm đến sinh thái, làm sao giữ được môi trường sinh thái cho quê nhà, cho đất nước”, chị Võ Hòa Bình kể nhiều chuyện lắm lắm, nhưng tôi chỉ muốn nhắc đến câu nói này. Bác Võ Đại Hoàn chống lại cái rèm nhà, nơi mấy chị em ngồi nói chuyện. Trước mặt mưa rỉ rả kể chuyện nhân sinh, kể chuyện dòng sông, nhắc quá vãng, tỉ tê hiện tại và nói gì về xa xăm...
Sẽ trở lại Lệ Thủy, chèo thuyền ở ngã ba sông Kiến Giang, ngược lên Bang rồi đến Lâm Thủy, được không Ngô Mậu Tình. Tôi cứ lẩn thẩn như thế. Gỡ trong Inbox tìm tin chát của thầy giáo làm thơ mới lạ và năng nổ làm từ thiện nhân ái này. Đây rồi, “Dạ anh, rất được”. “Chú nhớ đưa anh trở lại quán chi chi đó ở thị trấn Kiến Giang nhậu với cá rô đồng, cá trê mùa trứng nhá, nhá...”. “Dạ anh”, dẫu Ngô Mậu Tình chát, nhưng tôi cảm giác nghe được “Tiếng dạ Quảng Bình có vị bâng khuâng”.
Lệ Thủy thật lạ, nơi có “Người đàn bà sinh ra từ nước”./.
Hà Nội, 26/7/2021
NĐH
