Ở những bản làng vùng cao, pháp luật đôi khi bắt đầu từ những câu chuyện rất gần gũi. Một gia đình muốn hiểu rõ hơn quy định về đất đai; một người dân cần được hướng dẫn về quyền được trợ giúp pháp lý; hay những băn khoăn liên quan đến hôn nhân, gia đình, dân sự và các chính sách dành cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Bởi vậy, phổ biến pháp luật về cơ sở không thể chỉ dừng lại ở việc chuyển một văn bản đến người dân. Điều quan trọng hơn là những quy định ấy phải được giải thích bằng ngôn ngữ gần gũi, gắn với những vấn đề mà đồng bào đang gặp trong cuộc sống. Tinh thần ấy đang được cụ thể hóa qua nhiều hoạt động phổ biến pháp luật và trợ giúp pháp lý tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi của Lào Cai trong năm 2026.
Tại xã vùng cao biên giới Mường Khương, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Lào Cai phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức các hoạt động đưa pháp luật đến với đồng bào tại các thôn Văng Leng, Páo Tủng và Tả Thền.
Nội dung được lựa chọn tập trung vào những vấn đề thiết thân như trợ giúp pháp lý, đất đai, hôn nhân và gia đình, dân sự, hình sự; đồng thời tuyên truyền phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Người dân cũng được hướng dẫn cụ thể về những trường hợp được hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định.
Điều đáng chú ý là hoạt động tuyên truyền không chỉ diễn ra theo cách một chiều. Trợ giúp viên pháp lý trực tiếp trao đổi, giải đáp những vướng mắc phát sinh từ đời sống, giúp người dân hiểu một quy định pháp luật có liên quan như thế nào đến chính gia đình và cộng đồng mình.
Tại xã Tả Phìn, pháp luật cũng được đưa tới tận các thôn Suối Thầu, Sả Séng và Móng Sến. Ngày 24/7/2026, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Lào Cai phối hợp với UBND xã Tả Phìn tổ chức truyền thông điểm về trợ giúp pháp lý cho người dân trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi năm 2026 trên địa bàn tỉnh.
Việc lựa chọn thôn, bản làm nơi truyền thông mang một ý nghĩa thực tế: thay vì chờ người dân tìm đến cơ quan pháp luật khi đã phát sinh vướng mắc, cán bộ và trợ giúp viên pháp lý chủ động tìm đến cộng đồng, đưa thông tin và dịch vụ pháp lý đến gần người dân hơn. Ở đó, khoảng cách giữa một điều luật với đời sống được rút ngắn bằng những cuộc trao đổi trực tiếp.
Để người dân biết quyền và biết cách sử dụng quyền
Một bước tiếp tục của hành trình đưa pháp luật về cơ sở được thực hiện tại xã Púng Luông trong tháng 8/2026. Chi nhánh Trợ giúp pháp lý số 1 thuộc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Lào Cai phối hợp với UBND xã tổ chức 2 đợt với 4 buổi nói chuyện chuyên đề, phổ biến pháp luật và truyền thông trực tiếp về trợ giúp pháp lý cho người dân.
Bên cạnh việc giới thiệu chính sách hiện hành, các buổi truyền thông còn cung cấp thông tin về những điểm mới của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội thông qua ngày 23/4/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý. Theo quy định mới có hiệu lực từ đầu năm 2027, người dân tộc thiểu số rất ít người được bổ sung vào nhóm được trợ giúp pháp lý; phạm vi tiếp cận trợ giúp pháp lý đối với người thuộc hộ cận nghèo cũng được mở rộng theo quy định mới.
Việc thông tin sớm những chính sách này tới người dân có ý nghĩa thiết thực. Bởi một quyền được pháp luật ghi nhận chỉ thực sự phát huy giá trị khi người dân biết mình có quyền đó, biết tìm đến đâu và cần làm gì để được hỗ trợ.
Với đồng bào ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, điều này càng quan trọng. Những trở ngại về địa hình, khoảng cách, điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận thông tin hay sự khác biệt về ngôn ngữ có thể khiến việc tiếp cận dịch vụ pháp lý khó khăn hơn so với khu vực thuận lợi.
Do đó, phổ biến, giáo dục pháp luật ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số không thể áp dụng một cách máy móc. Cùng một quy định, nhưng cách truyền tải cần phù hợp với trình độ tiếp nhận, đặc điểm văn hóa và nhu cầu thực tế của từng cộng đồng.
Một buổi tuyên truyền chỉ thực sự hiệu quả khi người dân ra về có thể nhớ được những điều liên quan trực tiếp đến mình: trường hợp nào được trợ giúp pháp lý miễn phí; khi xảy ra tranh chấp phải tìm đến cơ quan nào; quyền và nghĩa vụ của mình trong quan hệ đất đai, hôn nhân, gia đình ra sao; hoặc làm thế nào để không vi phạm pháp luật từ những tập quán không còn phù hợp.
Đó là sự chuyển dịch quan trọng từ “phổ biến văn bản” sang giúp người dân hình thành năng lực tiếp cận và sử dụng pháp luật.
Để pháp luật trở thành điểm tựa nơi bản làng
Muốn pháp luật thực sự đi sâu vào đời sống, yếu tố con người giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Bên cạnh đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, luật sư, cán bộ tư pháp, cần phát huy vai trò của cán bộ cơ sở, trưởng thôn, người có uy tín và những người am hiểu tiếng nói, phong tục của cộng đồng. Họ chính là những “cầu nối” giúp chuyển tải một quy định tưởng như khô khan thành những điều gần gũi với đời sống.
Cùng với phương thức trực tiếp, công nghệ cũng đang mở thêm những con đường để người dân tiếp cận dịch vụ pháp lý. Việc sử dụng đường dây nóng, các ứng dụng và công cụ hỗ trợ có thể giúp người dân tìm kiếm thông tin thuận lợi hơn. Tuy nhiên, ở những địa bàn miền núi, biên giới, công nghệ khó có thể thay thế hoàn toàn sự hiện diện của con người. Một ứng dụng có thể cung cấp thông tin nhanh, nhưng với những vấn đề pháp lý cụ thể, người dân vẫn cần được lắng nghe, giải thích và hướng dẫn bằng cách dễ hiểu.
Vì thế, sự kết hợp giữa chuyển đổi số với những buổi truyền thông trực tiếp tại cộng đồng có thể tạo nên một mạng lưới tiếp cận pháp luật rộng hơn: người dân có thể tìm hiểu thông tin từ xa, nhưng khi cần vẫn có cán bộ, trợ giúp viên pháp lý đồng hành.
Trong một tỉnh miền núi, biên giới với phần lớn địa bàn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi như Lào Cai, hiểu biết và chấp hành pháp luật còn có ý nghĩa rộng hơn đối với sự phát triển của cộng đồng. Khi người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, những mâu thuẫn có thêm cơ hội được giải quyết từ cơ sở; quyền, lợi ích hợp pháp của người yếu thế được bảo vệ tốt hơn; những tập tục không còn phù hợp từng bước được thay đổi. Qua đó, sự đồng thuận trong cộng đồng được củng cố, góp phần giữ gìn an ninh, trật tự và xây dựng những bản làng bình yên.
Việc trực tiếp phổ biến pháp luật đến tận bản, vì thế, không phải đưa những trang văn bản đến vùng cao. Đó là hành trình làm cho pháp luật trở nên gần gũi, dễ hiểu và có thể sử dụng trong chính cuộc sống hằng ngày; để mỗi người dân biết quyền của mình, hiểu trách nhiệm của mình và biết tìm đến đâu khi cần được bảo vệ.
Khi pháp luật trở thành một điểm tựa tin cậy trong đời sống cộng đồng, khoảng cách từ chính sách đến người dân cũng được rút ngắn. Và từ những buổi tuyên truyền giữa bản làng, niềm tin vào pháp luật, vào chính sách của Nhà nước được vun đắp bằng chính những điều thiết thực nhất của cuộc sống.
