Quyết định số 705/QĐ-TTg ngày 21/4/2026 do Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Tràng An – Tam Cốc – Bích Động chính là bước đi chiến lược nhằm cụ thể hóa tầm nhìn này.
Bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu: Nền tảng không thể thay thế
Quy hoạch lần này bao phủ toàn bộ diện tích hơn 9.663 ha của khu di tích, thể hiện cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và dài hạn. Trọng tâm đầu tiên là tiếp tục nhận diện, làm rõ và bổ sung các giá trị của di sản, đặc biệt là giá trị nổi bật toàn cầu – yếu tố cốt lõi tạo nên danh hiệu UNESCO. Điều này không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là cam kết quốc tế của Việt Nam trong việc bảo vệ di sản chung của nhân loại.
Một nguyên tắc xuyên suốt được nhấn mạnh là bảo tồn phải giữ nguyên “yếu tố gốc” và tính toàn vẹn của di sản. Đây là yêu cầu không dễ thực hiện trong bối cảnh áp lực phát triển du lịch ngày càng gia tăng. Việc khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực cảnh quan thiên nhiên, địa điểm khảo cổ, cùng với kiểm soát chặt chẽ hoạt động xây dựng và sức chứa du lịch cho thấy tư duy quản lý đang chuyển từ “khai thác” sang “quản trị bền vững”.
Đáng chú ý, quy hoạch cũng đặc biệt coi trọng không gian văn hóa sống – nơi cộng đồng cư dân bản địa là chủ thể của di sản. Các làng truyền thống trong khu vực được định hướng giữ nguyên hiện trạng, không đô thị hóa, nhằm bảo tồn cấu trúc làng xóm, cảnh quan nông nghiệp và lối sống truyền thống. Đây là cách tiếp cận tiến bộ, bởi di sản không chỉ là “cảnh đẹp” mà còn là hệ sinh thái văn hóa – xã hội gắn bó hữu cơ với con người.
Song song với đó, các giá trị văn hóa phi vật thể được đặt ngang hàng với di sản vật thể. Từ các lễ hội như Lễ hội Hoa Lư, Lễ hội Bái Đính đến các tín ngưỡng dân gian và tri thức bản địa, tất cả đều được định hướng bảo tồn và phục hồi. Điều này góp phần duy trì “linh hồn” của di sản, tránh tình trạng thương mại hóa làm phai nhạt bản sắc.
Kinh tế di sản: Động lực phát triển bền vững
Nếu bảo tồn là nền tảng, thì phát triển kinh tế di sản chính là động lực giúp Tràng An – Tam Cốc – Bích Động phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Quy hoạch mới không xem bảo tồn và phát triển là hai cực đối lập, mà tìm cách dung hòa chúng trong một mô hình phát triển bền vững.
Trước hết, du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn, nhưng phải phát triển theo hướng sinh thái, trải nghiệm và sáng tạo. Các sản phẩm du lịch được định hướng đa dạng hóa: từ chèo thuyền khám phá hang động, trekking, đến du lịch khảo cổ, tâm linh, hay trải nghiệm nông nghiệp và làng nghề. Việc tích hợp công nghệ như du lịch thực tế ảo hay ứng dụng thông minh cũng mở ra khả năng tiếp cận mới, განსაკუთრებით với du khách trẻ.
Một điểm sáng trong quy hoạch là gắn phát triển du lịch với sinh kế cộng đồng. Các làng nghề truyền thống như chế tác đá Ninh Vân, dệt ren Ninh Hải hay nấu rượu Gia Lạc không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm. Điều này giúp người dân địa phương tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị du lịch, từ đó nâng cao thu nhập và ý thức bảo vệ di sản.
Bên cạnh đó, việc kiểm soát chặt chẽ chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đặc biệt là đất nông nghiệp, cho thấy quyết tâm tránh “bê tông hóa” di sản. Phát triển hạ tầng du lịch và kỹ thuật được yêu cầu phải hài hòa với cảnh quan tự nhiên, tránh phá vỡ cấu trúc không gian đặc thù của khu vực karst.
Tuy nhiên, để kinh tế di sản thực sự bền vững, cần giải quyết một số thách thức. Trước hết là bài toán cân bằng giữa lượng khách và sức chịu tải của môi trường. Nếu không kiểm soát tốt, chính du lịch sẽ trở thành tác nhân gây tổn hại di sản. Thứ hai là nguy cơ thương mại hóa quá mức các giá trị văn hóa, khiến lễ hội và làng nghề mất đi tính nguyên bản. Cuối cùng là yêu cầu về năng lực quản lý, phối hợp giữa các cấp, các ngành và sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Nhìn tổng thể, quy hoạch Tràng An – Tam Cốc – Bích Động không chỉ là một văn bản kỹ thuật, mà còn là tuyên ngôn về cách tiếp cận di sản trong thời đại mới: Lấy bảo tồn làm gốc, lấy con người làm trung tâm và lấy phát triển bền vững làm mục tiêu. Nếu được triển khai hiệu quả, đây có thể trở thành hình mẫu cho việc phát triển kinh tế di sản ở Việt Nam, nơi di sản không chỉ được “giữ gìn” mà còn “sống” và “tỏa sáng” trong đời sống đương đại.
V.X.B
