Khoảng giữa thế kỷ XIX, khi những lưu dân đầu tiên đặt chân đến khai phá vùng đất Phong Điền, Giàn Gừa đã vươn mình như biểu tượng của sức sống bền bỉ, gắn với giai thoại về lịch sử khai hoang mở cõi của một dòng họ Nguyễn. Từ một gốc gừa đơn lẻ bám trụ giữa vùng sình lầy, cây dần phát triển thành một tấm lưới tự nhiên khổng lồ, che chở cho bao thế hệ cư dân.
Với địa hình hiểm yếu, nằm cạnh hệ thống kênh rạch chằng chịt, nơi đây từng trở thành căn cứ cách mạng quan trọng trong hai thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ của quân và dân ta. Nhiều cuộc họp triển khai kế hoạch, nghị quyết, chỉ thị của Khu ủy, Tỉnh ủy đã diễn ra dưới tán gừa cổ thụ.
Đặc biệt, để chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, lực lượng cách mạng đã chọn Giàn Gừa làm nơi cất giấu vũ khí, đạn dược bí mật, đồng thời là điểm tập kết và chuyển quân. Từ đây, bộ đội theo rạch Bà Thợ đưa quân trang ra vàm Rạch Sung, vàm Bà Hiệp rồi xuôi dòng sông Cần Thơ, tiến đánh trực diện vào các cơ quan đầu não của địch.
Với những giá trị lịch sử và nhân văn độc bản, năm 2013, UBND TP Cần Thơ đã xếp hạng Giàn Gừa là Di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố. Đây cũng là quần thể Cây Di sản Việt Nam đầu tiên tại Đồng bằng sông Cửu Long được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam vinh danh.
Khác với những công trình đình, chùa có sự can thiệp của bàn tay nghệ nhân, “kiến trúc” của Giàn Gừa với tuổi đời hơn 150 năm là sự sắp đặt tài tình của tạo hóa trên diện tích gần 3.000m². Bước chân vào khu vực trung tâm, du khách dễ choáng ngợp trước mê cung rễ cây đan xen tầng tầng lớp lớp, tựa như những tấm lưới khổng lồ.
Những cành gừa vươn dài hàng chục mét, bò sát mặt đất rồi lại vươn cao, kết nối thành mái vòm xanh mướt, che chắn cái nắng gay gắt đặc trưng của miền Tây.
Nằm nép mình dưới bóng mát của di sản là ngôi miếu thờ Bà Thượng Động Cố Hỉ – điểm tựa tinh thần của người dân địa phương. Tương truyền, ngôi miếu gắn liền với lời thề bảo vệ rừng gừa của dòng họ Nguyễn từ thuở khai hoang. Theo lời kể của các bậc cao niên, xưa kia khi Giàn Gừa bị hỏa hoạn, chính niềm tin vào sự linh ứng của Bà đã giúp cộng đồng đồng lòng gìn giữ, để di tích xanh tốt trở lại.
Ông Nguyễn Văn Trãi (62 tuổi), Thư ký khu di tích, chia sẻ: “Lúc chú 7 tuổi thì gốc cây mẹ vẫn còn, cái gốc hồi đó to bằng mặt bàn, đường kính thân gần 2 mét. Cả giàn gừa phát triển từ một cây duy nhất, sau này do máy bay bắn phá làm chết gốc cây mẹ, nên bây giờ tất cả còn lại đều là thân con và rễ phụ phát triển thành.”
Hằng năm, khu di tích trở nên rộn ràng hơn bao giờ hết với ba dịp lễ lớn: Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7, ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam 22/12 và đặc biệt là lễ vía Bà vào ngày 28/2 âm lịch.
Trong tiếng nhạc lễ trang nghiêm cùng điệu múa bóng rỗi truyền thống, hàng ngàn lượt khách lại tìm về đây để chiêm bái và tìm thấy sự nhẹ nhõm trong tâm hồn. Chính sự giao thoa giữa vẻ kỳ vĩ của thiên nhiên và niềm tin tâm linh bền bỉ đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, gắn kết tình làng nghĩa xóm và lòng biết ơn tổ tiên sâu sắc.
