Câu chuyện Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan và những tranh luận xung quanh đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn là một câu chuyện như thế.
“Chiếc ghế quản lý” và khoảng trống tri thức
Ngày nghỉ cuối tuần, một người bạn cùng cà phê sáng hỏi tôi:
- Cậu nghĩ thế nào về chuyện này? Hiến tạng để cứu người là việc nhân đạo, sao lại có nhiều ý kiến trái chiều đến vậy?
Tôi nhấp ngụm cà phê, chậm rãi đáp:
- Bởi chuyện nhân đạo không chỉ cần một trái tim biết xúc động, mà còn cần một cái đầu đủ tỉnh táo. Cứu người là điều đáng quý, nhưng không thể vì muốn cứu một người mà quên mất quyền được bảo vệ của một người khác.
Nói đến Bộ trưởng Đào Hồng Lan, có một thực tế không thể bỏ qua: Bà trưởng thành từ lĩnh vực kinh tế, bảo hiểm xã hội và quản lý hành chính, chứ không phải từ môi trường bệnh viện hay hoạt động chuyên môn y khoa. Điều đó tự thân không có nghĩa bà không đủ năng lực quản lý một ngành lớn. Bộ trưởng không nhất thiết phải là bác sĩ giỏi nhất, nhưng nhất thiết phải biết dựa vào đội ngũ chuyên gia giỏi, biết lắng nghe và tôn trọng những tiếng nói phản biện.
Tuy nhiên, điều hành ngành y trong hoàn cảnh hậu đại dịch, khi thiếu thuốc, thiếu thiết bị, bệnh viện quá tải, đấu thầu vướng mắc, nhân lực bất ổn và những sai phạm nghiêm trọng bị phanh phui, đâu phải chuyện chỉ cần ngồi vào chiếc ghế lãnh đạo là mọi thứ tự khắc hanh thông!
Người đứng đầu có thể không tạo ra những bất cập tồn tại trước đó, nhưng khi đã nhận trọng trách thì không thể đứng ngoài trách nhiệm tháo gỡ. Cái khó là quyền lực có thể được trao ngay lập tức, còn tri thức chuyên ngành và sự am hiểu một hệ thống phức tạp thì không thể có được chỉ sau một vài cuộc họp.
Bởi vậy, điều đáng suy ngẫm không phải là một bộ trưởng có xuất thân từ ngành y hay không, mà là người ấy có đủ khiêm nhường để nhận ra giới hạn hiểu biết của mình, có đủ bản lĩnh để nghe những lời trái tai và có đủ năng lực tổ chức một bộ máy minh bạch, hiệu quả hay không.
Nước mắt, lòng nhân ái và bài học từ sự phản biện
Câu chuyện trở nên nóng hơn khi dự thảo sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đưa ra đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến với sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện và của chính người chưa thành niên.
Phải thừa nhận rằng, phía sau mỗi ca ghép tạng thành công là một cơ hội sống được hồi sinh. Với người đang mòn mỏi chờ nguồn tạng phù hợp, mỗi ngày trôi qua có thể là một cuộc chạy đua với số phận. Vì thế, mở rộng nguồn hiến tạng là mục tiêu nhân đạo đáng trân trọng.
Nhưng khoan đã! Nếu chỉ nhìn từ phía người nhận mà quên người hiến thì lòng nhân ái ấy liệu đã trọn vẹn?
Trẻ em chưa có đầy đủ năng lực tự quyết như người trưởng thành. Sự đồng ý của người đại diện, nguyện vọng của chính trẻ em, nguy cơ áp lực gia đình và những tình huống có thể dẫn đến cưỡng ép đều cần được cân nhắc bằng những quy định chặt chẽ. Hiến tạng không phải một thủ tục hành chính có thể giải quyết bằng vài chữ ký. Đó là vấn đề liên quan đến quyền tự quyết, phẩm giá và thân thể con người.
Những giọt nước mắt trước hoàn cảnh bệnh nhi có thể khiến người ta xúc động mà lại vội vàng khoa trương trên nghị trường rằng “Tôi nghĩ, việc không làm, thờ ơ trước sức khoẻ Nhân dân, đấy mới là vô đạo đức”. Đây là lý lẽ theo kiểu “cả vú lấp miệng em”, càng gây bức xúc dư luận xã hội, bị phản ứng gay gắt. Sự thật này càng phơi bày sự “sáo rỗng” kiến thức, không có chuyên môn sâu để mô tả và giải thích về một điều luật có tính định chế về nhân đạo và sức khoẻ con người, quyền tự quyết đối với thân thể của công dân. Nhưng nước mắt, dù chân thành đến đâu, cũng không thể thay thế lập luận khoa học, căn cứ pháp lý và trách nhiệm giải trình chính sách. Khi một vấn đề cần được tranh luận bằng lý lẽ cần có kiến thức chuyên môn sâu sắc mà lại bị cuốn vào những biểu hiện cảm xúc, người ta rất dễ hiểu nhầm rằng phản biện chính sách đồng nghĩa với thiếu lòng nhân ái.
Đáng chú ý, trước những ý kiến thẩm tra, phản biện của đại biểu Quốc hội và sự quan tâm của dư luận, Chính phủ đã tiếp thu, chỉnh lý dự thảo theo hướng bỏ quy định cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác. Theo phương án mới, chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên mới được đăng ký hiến. Như vậy, nội dung ban đầu về việc người chưa thành niên đăng ký hiến với sự đồng ý của người đại diện không còn được giữ lại.
Đây là một diễn biến đáng chú ý. Bởi trong xây dựng chính sách, không phải cứ đề xuất được đưa ra từ cơ quan quản lý là mặc nhiên trở thành phương án tối ưu. Một chính sách liên quan đến sinh mạng con người càng cần được soi chiếu từ nhiều phía, nhất là khi đối tượng chịu tác động là trẻ em – những chủ thể cần được bảo vệ đặc biệt.
Bạn tôi lại hỏi:
- Thế chẳng lẽ cứ tranh luận mãi, người bệnh vẫn chờ tạng, còn người làm chính sách không dám quyết định?
Tôi cười:
- Không ai muốn chính sách nhân đạo bị trì hoãn. Nhưng làm điều tốt cũng phải đúng cách. Lòng tốt thiếu hiểu biết đôi khi có thể dẫn đến những hệ quả không ai mong muốn.
Điều đáng ghi nhận ở đây là quá trình tiếp thu và chỉnh lý dự thảo cho thấy tiếng nói phản biện của xã hội, cơ quan thẩm tra và đại biểu Quốc hội có ý nghĩa thiết thực đối với việc hoàn thiện chính sách. Người làm luật không mất đi uy tín khi điều chỉnh một đề xuất chưa nhận được sự đồng thuận; trái lại, sự cầu thị, biết lắng nghe và sửa đổi mới là biểu hiện cần có của văn hóa quản trị hiện đại.
Tất nhiên, việc bỏ quy định cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến không đồng nghĩa mọi vấn đề về hiến, ghép mô, tạng đã được giải quyết. Dự thảo vẫn cần những quy định riêng, chặt chẽ đối với một số trường hợp hiến mô tái sinh khi còn sống của người chưa thành niên. Điều quan trọng là phải phân định rõ quyền đăng ký hiến sau khi chết với điều kiện hiến mô khi còn sống, tránh cách hiểu nhập nhằng giữa các quy định.
Suy cho cùng, một bộ máy tốt không phải là bộ máy chỉ biết vâng lời, mà phải là bộ máy có khả năng phản biện, phát hiện sai phạm và ngăn ngừa lợi ích nhóm. Người đứng đầu cũng không thể chỉ dựa vào những báo cáo thuận chiều để điều hành một lĩnh vực phức tạp như y tế liên quan đến sức khoẻ, mạng sống của con người.
Chuyện làng, chuyện phố đôi khi bắt đầu từ những câu chuyện tưởng xa xôi trên nghị trường, nhưng cuối cùng lại trở về với điều gần gũi nhất: Con người phải được tôn trọng và bảo vệ.
Muốn cứu một sinh mạng, trước hết phải biết trân trọng sinh mạng. Muốn ban hành một chính sách nhân đạo, trước hết phải đặt quyền và phẩm giá con người ở vị trí trung tâm.
Và người được trao quyền lực càng lớn càng cần biết khiêm nhường trước giới hạn hiểu biết của mình. Bởi có những chiếc ghế quyền lực có thể giúp người ta điều hành một ngành, nhưng không chiếc ghế nào có thể thay thế tri thức, lương tri và trách nhiệm mà như ông cha ta đã đúc kết “đã dốt thì nát” là lẽ đương nhiên.
Làm điều tốt cho con người là một khát vọng đáng quý, nhưng làm điều tốt bằng sự hiểu biết, công tâm, biết lắng nghe phản biện và tôn trọng phẩm giá con người mới là thước đo của văn hóa quản trị.
V.X.B
