Kỷ niệm của Khách mời và ekip chương trình "Trở về".
1. Mỗi chứng tích là một niềm hy vọng
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trong nhiều gia đình, sự chờ đợi vẫn chưa khép lại. Người mẹ chờ con, người vợ chờ chồng, những người con lớn lên qua lời kể về cha. Khi thế hệ trước lần lượt khuất bóng, con cháu lại tiếp nối cuộc tìm kiếm, nâng niu từng giấy báo tử, tấm ảnh, dòng địa chỉ đơn vị, mong tìm được nơi người thân yên nghỉ.
Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang mở thêm cơ hội đưa những người lính trở về với gia đình, quê hương và đồng đội. Trong hành trình ấy, mỗi thông tin được kiểm chứng đều có thể giúp thu hẹp một khoảng trống kéo dài qua nhiều thập niên.
Tìm được nơi an táng là một sự trở về. Khôi phục tên tuổi cho người nằm dưới ngôi mộ chưa xác định được danh tính cũng là một sự trở về. Và khi bút tích một lá thư, một trang nhật ký, tấm ảnh hay kỷ vật được phục dựng để trao lại cho gia đình, người lính trở về qua nét chữ, khuôn mặt, những tâm tình từng gửi gắm.
Một trang sổ tay nhật ký có thể lưu lại tên đồng đội, địa điểm đóng quân, ngày hành quân. Một lá thư có thể giúp nhận ra quê quán, người thân, những dự định còn dang dở. Những chi tiết nhỏ bé ấy, khi được đặt đúng trong hành trình cuộc đời, có thể trở thành đầu mối quý giá.
Bởi vậy, gìn giữ và tìm lại di bút người lính cũng là gìn giữ những chứng tích của tình yêu, trách nhiệm và sự hy sinh. Qua đó, gia đình có thêm điều để nhớ; thế hệ sau có thêm cơ hội hiểu về người đã ngã xuống.
2. Tìm lại con người trong hồ sơ và từ đề nghị trợ giúp của thân nhân liệt sĩ
Với những nỗ lực của Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU–VWAI), ý nghĩa của sự trở về ngày càng được mở rộng bằng những công việc cụ thể: nghiên cứu tài liệu, đối chiếu thông tin, lần tìm dấu vết và kết nối với thân nhân.
Trong khối tư liệu chiến tranh lưu giữ tại Hoa Kỳ có những tọa độ chiến trường, sơ đồ chôn cất, báo cáo thương vong, nhật ký hành quân, thông tin đơn vị và hồ sơ chiến trường. Mỗi tài liệu có thể chứa một dấu vết dẫn đến địa điểm cần xác minh hoặc một con người cần tìm lại.
Có cuộc tìm kiếm bắt đầu từ tọa độ trên bản đồ cũ. Có danh tính được lần tìm từ giấy tờ nằm trong kho lưu trữ hơn nửa thế kỷ. Cũng có hành trình bắt đầu bằng một dòng chữ trong cuốn sổ tay đã nhòe mờ, rồi được nối tiếp nhờ ký ức của đồng đội và thông tin gia đình cung cấp.
Người ấy là ai, quê ở đâu, thuộc đơn vị nào? Đã đi qua những chiến trường nào, điều gì xảy ra trong những ngày cuối cùng, ai gặp họ lần cuối? Gia đình họ hiện ở đâu? Những câu hỏi ấy hướng công việc nghiên cứu đến một mục đích nhân văn: tìm lại con người phía sau hồ sơ.
Đó là quá trình kết hợp yêu cầu trợ giúp của thân nhân liệt sĩ, tư liệu Hoa Kỳ, hồ sơ Việt Nam, lời kể nhân chứng, dữ liệu địa không gian và thông tin từ đồng đội cũ. Các nguồn cần được đối chiếu thận trọng, bởi một địa danh, mốc thời gian hay phiên hiệu đơn vị đều có thể ảnh hưởng đến hướng tìm kiếm. Nếu thân nhân các gia đình liệt sĩ muốn trợ giúp về truyền thông để tìm kiếm, hãy gửi thư đề nghị và thông tin tư liệu cho TTU-VWAI.
Mỗi kết quả xác minh vì thế mang theo công sức của nhiều người. Và phía sau công việc tưởng chừng chỉ gồm những trang hồ sơ là niềm mong mỏi rất cụ thể của một gia đình: biết thêm về người thân, tìm được nơi thắp hương, có thể gọi tên người đã khuất trong một cuộc đoàn tụ muộn màng.
3. “Trở về” – tiếp nối và lan tỏa một hành trình tri ân
Từ tinh thần ấy, chuyên mục “Cựu chiến binh” thực hiện chương trình “Trở về”, với cuộc trò chuyện về hành trình tìm kiếm những người lính đã hy sinh nhiều chục năm trước.
Tham gia chương trình có nhà báo Kim Thoa, nguyên Phó Tổng biên tập Báo Hà Nội Mới; TS. Đỗ Thị Hiên, nguyên Phó Trưởng phòng Viện Ngôn ngữ học, đại diện hai gia đình liệt sĩ; cùng PGS.TS Nguyễn Minh Vỹ, cựu chiến binh Quảng Trị. Sự hiện diện của thân nhân và người từng trải qua chiến tranh giúp câu chuyện được nhìn từ những trải nghiệm gần gũi, chân thực.
Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng - người sáng lập Tổ chức “Trái tim người lính”, đồng thời là chuyên viên nhóm Truyền thông, Báo chí và Mạng xã hội của Dự án TTU–VWAI, chia sẻ góc nhìn của một người lính và người làm công việc gìn giữ tư liệu chiến tranh.
Từng nhiều năm trực tiếp cầm súng bảo vệ biên giới phía Bắc, cựu chiến binh Đặng Vương Hưng có sự gắn bó sâu sắc với đời sống người lính. Trong công việc viết và giới thiệu những “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” hằng ngày, mỗi lá thư, trang nhật ký, kỷ vật lại đặt ra một trách nhiệm: đọc kỹ, tìm hiểu cẩn trọng và chuyển tải câu chuyện bằng sự tôn trọng đối với người đã khuất cùng thân nhân.
Với thời lượng 12 phút, chương trình do nhà báo Ngọc Ánh và ê-kíp chuyên mục “Cựu chiến binh Việt Nam” thực hiện sẽ chuyển tải những câu chuyện của người trong cuộc. Từ đó, gợi nhắc rằng hành trình tri ân vẫn cần được tiếp nối bằng việc giữ gìn tư liệu, chia sẻ thông tin và lắng nghe ký ức đồng đội.
Mời quý vị và các bạn xem “Trở về”, đã phát sóng trên kênh VTV1, Đài Truyền hình Việt Nam, lúc 16h15 ngày 02/10/2026.
(Chùm ảnh được chụp bằng điện thoại, tại buổi ghi hình trên tầng 17, Đài Truyền hình Việt Nam).
Hà Nội, 02/10/2026
Nguyễn Đặng Minh Nhật
