1. Từ nước Anh đến những câu chuyện của bộ đội Việt Nam
Oscar sinh năm 1994 tại Northampton, nước Anh. Anh thuộc thế hệ ra đời gần hai thập niên sau khi cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam kết thúc. Chiến tranh đối với anh ban đầu là đối tượng tìm hiểu qua sách vở. Nhưng niềm yêu thích lịch sử quân sự từ nhỏ đã đưa chàng trai ấy đi xa, để rồi lựa chọn nghiên cứu những con người từng sống và chiến đấu trên một đất nước cách quê hương mình hàng nghìn cây số.
Theo hồ sơ của Đại học Southern Mississippi, Oscar tốt nghiệp ngành Lịch sử quân sự đương đại và quốc tế tại Đại học Salford năm 2015, sau đó nhận bằng thạc sĩ Lịch sử Hoa Kỳ tại Đại học Edinburgh năm 2018. Trước khi tập trung vào Việt Nam, anh từng nghiên cứu về tâm thần học quân sự và trải nghiệm tâm lý của người tham chiến trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Mối quan tâm ấy cho thấy anh đã sớm chú ý đến đời sống bên trong của người lính, bên cạnh diễn biến trên chiến trường.
Oscar kể, trước khi bước vào chương trình tiến sĩ, anh đã có một năm rưỡi học tập tại Hoa Kỳ, một năm làm việc ở Canada và hai năm dạy tiếng Anh tại Trung Quốc. Yêu lịch sử, thích địa lý và ham đi, anh tìm kiếm cơ hội hiểu cuộc sống ở những vùng đất khác nhau. Những hành trình ấy cũng giúp anh nhận ra rằng mỗi cộng đồng có ký ức riêng, và muốn hiểu họ cần biết lắng nghe cách họ kể về quá khứ.
Anh chọn Đại học Southern Mississippi để theo đuổi bằng tiến sĩ, bởi nơi đây có những học giả nghiên cứu sâu về cuộc chiến mà phương Tây thường gọi là “Chiến tranh Việt Nam”. Trong quá trình học, Oscar được nhận học bổng tham gia các khóa tiếng Việt mùa hè ở Đà Nẵng và Hà Nội. Học ngôn ngữ trở thành một phần của việc tiếp cận tư liệu, đồng thời là con đường đến gần hơn với nhân chứng.
– Trong quá trình nghiên cứu, tôi nhận thấy lịch sử cuộc chiến tranh Việt Nam thường tập trung vào trải nghiệm và quan điểm của phía Hoa Kỳ. Điều còn thiếu trong các diễn giải của phương Tây chính là góc nhìn từ phía Việt Nam, đặc biệt từ những người lính thuộc Quân đội Nhân dân Việt Nam.
Đó là điều Oscar chia sẻ khi nói về lựa chọn nghiên cứu của mình. Nhận xét ấy xuất phát từ quá trình đọc, tìm tư liệu và đặt câu hỏi: Những người lính Việt Nam đã trải qua cuộc chiến như thế nào? Họ mang theo những gì, nghĩ về điều gì, và dựa vào đâu để vượt qua những thử thách tưởng chừng quá sức?
2. Lịch sử trong những vật dụng bình thường
Tháng 5/2026, Oscar được cấp bằng tiến sĩ tại Đại học Southern Mississippi. Luận án của anh mang tên “A Soldier’s Things: Bộ đội of the People’s Army of Vietnam and the Things They Carried During the American War”, có thể hiểu là nghiên cứu về những vật dụng bộ đội của Quân đội Nhân dân Việt Nam mang theo trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Công trình tập trung vào giai đoạn 1965–1975.
Ngay trong tên tiếng Anh của luận án, hai tiếng “bộ đội” được giữ lại bằng tiếng Việt. Với bạn đọc Việt Nam, đó là cách gọi gần gũi, chứa đựng tình cảm của nhân dân dành cho người lính. Với độc giả nước ngoài, cách gọi ấy gợi mở một thế giới cần được tìm hiểu bằng chính ngôn ngữ và bối cảnh của nó.
Oscar nghiên cứu văn hóa vật chất của người lính: từ trang thiết bị được cấp phát đến đồ dùng cá nhân gắn bó với họ trong chiến tranh. Anh quan tâm cách bộ đội sử dụng vũ khí, thích ứng với điều kiện chiến đấu và đối mặt với đối phương có ưu thế lớn về phương tiện, trang bị. Cùng với đó là thư từ, nhật ký, đài radio cá nhân và những bức ảnh gia đình, bạn bè.
Một bức ảnh nhỏ có thể theo người lính qua nhiều chặng đường. Một lá thư có thể được đọc đi đọc lại giữa những lần hành quân. Những vật dụng ấy giúp người nghiên cứu tìm thấy dấu vết của tình thân, nỗi nhớ và đời sống tinh thần trong hoàn cảnh chiến tranh. Từ một đồ vật, câu hỏi lịch sử mở rộng tới người sở hữu nó và thế giới họ từng sống.
Theo phần tóm tắt luận án được công bố, Oscar đã nghiên cứu tại các bảo tàng, cơ quan lưu trữ ở Việt Nam và Hoa Kỳ, đồng thời phỏng vấn những người từng là bộ đội. Anh kết hợp hiện vật với lời kể để tìm hiểu động lực và trải nghiệm của người lính. Cách tiếp cận ấy hướng người đọc tới từng con người cụ thể, với những suy nghĩ, lo âu và lựa chọn riêng.
Hướng nghiên cứu này đã được giới thiệu trong chương trình hội thảo “1975: The End of the Vietnam War”, diễn ra tại Lubbock, Texas, từ ngày 10–12/4/2025. Tên Oscar xuất hiện ở phiên thảo luận về trải nghiệm người lính Đông Nam Á, với tham luận về những vật dụng bộ đội Việt Nam mang theo trong chiến tranh.
Hiện anh dự định phát triển luận án thành sách. Mục tiêu, như Oscar bày tỏ, là lan tỏa tiếng nói của người lính Quân đội Nhân dân Việt Nam, giúp độc giả và học giả phương Tây hiểu rõ hơn những trải nghiệm thực tế của họ. Mong muốn rộng hơn là góp phần để bạn đọc phương Tây hiểu đúng hơn về những cuộc kháng chiến ở Việt Nam; còn công trình anh đang thực hiện có phạm vi cụ thể là cuộc kháng chiến chống Mỹ.
3. Một cuộc gặp để ký ức được đi xa
Bởi vậy, cuộc gặp tại “Thư phòng Trái tim người lính” có một sự đồng điệu tự nhiên. Oscar đang tìm cách đọc lịch sử qua đồ vật và lời kể của người lính. Nhà văn Đặng Vương Hưng đã dành nhiều tâm huyết sưu tầm, giới thiệu những lá thư và trang nhật ký thời chiến, đưa ký ức riêng của từng gia đình đến với đông đảo bạn đọc.
Hai bộ sách “Những lá thư thời chiến Việt Nam” và “Nhật ký thời chiến Việt Nam” là nguồn tư liệu quý cho hướng nghiên cứu ấy. Những trang viết được hình thành giữa chiến tranh lưu giữ tiếng nói của người trong cuộc: lời hỏi thăm cha mẹ, tình yêu, nỗi nhớ quê nhà, những dự định còn dang dở. Khi đọc chúng, người hôm nay có cơ hội hiểu đời sống con người bên trong những sự kiện lịch sử.
Với một nhà nghiên cứu nước ngoài, việc tiếp cận nguồn tư liệu này còn đặt ra yêu cầu hiểu đúng từ ngữ, cách xưng hô và hoàn cảnh viết. Một câu dặn dò giản dị có thể chứa nhiều tình cảm mà bản dịch khó chuyển tải hết. Trao đổi với người sưu tầm, nghiên cứu và nhân chứng là cựu chiến binh, vì thế giúp bổ sung những lớp ngữ nghĩa thực tế, mà trên trang giấy tự nó chưa thể giải thích đầy đủ.
Trong cuộc gặp, nhà văn Đặng Vương Hưng đã gửi tặng Oscar bản PDF phần ruột sách “Những lá thư thời chiến Việt Nam” và 4 tập với khoảng 5000 trang của bộ sách “Nhật ký thời chiến Việt Nam”. Món quà quý giá và phù hợp với điều người khách trẻ đang tìm kiếm, mở thêm cơ hội để tiếng nói từ chiến trường Việt Nam được đọc, nghiên cứu và giới thiệu ở nước ngoài.
Đây là lần thứ tư Oscar đến Việt Nam. Anh từng có mặt tại Thành phố Hồ Chí Minh dịp kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Trong chuyến trở lại này, anh tiếp tục nghiên cứu, mong gặp thêm cựu chiến binh và thu thập tư liệu cho cuốn sách đang dự định xuất bản.
Oscar cho biết anh trân trọng mọi sự hướng dẫn, giúp đỡ. Những người còn giữ thư, nhật ký, ảnh hoặc đồ dùng thời chiến, những cựu chiến binh có thể kể lại hoàn cảnh sử dụng chúng, đều có khả năng góp thêm một phần tư liệu quý. Sự kết nối có thể bắt đầu qua nhà văn, cựu chiến binh Đặng Vương Hưng và “Thư phòng Trái tim người lính”, từ cuộc gặp vừa diễn ra.
Ở Hà Nội, Oscar thuê một căn phòng nhỏ gần Tràng Tiền. Dù tiếng Việt còn hạn chế, anh cảm thấy thoải mái và thân thuộc. Anh yêu những quán cà phê, thích ẩm thực, bia và bóng đá; quý sự hiếu khách, thân thiện của người dân. Bề dày lịch sử của thành phố cùng cuộc sống hôm nay tiếp tục truyền cảm hứng cho anh học tập và nghiên cứu.
Những tấm ảnh hai người chụp tại thư phòng ghi lại một cuộc gặp giản dị. Phía sau khoảnh khắc ấy là sự tiếp nối giữa người đã nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu và gìn giữ tư liệu thời chiến Việt Nam với người muốn đưa tư liệu đến với một cộng đồng bạn đọc khác. Khi những lá thư, những trang nhật ký vượt qua khoảng cách ngôn ngữ, người lính Việt Nam có thêm cơ hội được biết đến bằng chính lời kể của mình. Và lịch sử được hiểu sâu hơn, từ những con người đã làm nên lịch sử.
Chùm ảnh đính kèm: Tiến sĩ sử học Oscar Josep Coles và nhà văn Đặng Vương Hưng tại “Thư phòng Trái tim người lính” - Cà phê Lục Bát.
Hà Nội, 01/10/2026
Nguyễn Đặng Minh Nhật
