
1- Những câu hỏi đặt ra từ danh sách 52 địa điểm
Tại Washington D.C. ngày 15/11/2026, đoàn công tác Ban Chỉ đạo quốc gia 515 cùng các đối tác Hoa Kỳ bàn cách tra cứu và xác minh danh sách 52 địa điểm nghi có mộ liệt sĩ tập thể do Việt Nam chuyển giao. Cũng tại cuộc gặp ấy, những lá thư, cuốn nhật ký và sổ tay của bộ đội Việt Nam được nhắc đến như những kỷ vật có thể giúp các gia đình hiểu thêm về người thân đã mất.
Một sơ đồ vẽ tay có thể chỉ nơi từng có một con suối. Một báo cáo quân sự có thể ghi giờ xảy ra trận đánh, nhưng dùng cách phiên âm địa danh khác với hồ sơ địa phương. Một nhân chứng có thể nhớ hướng đi và khoảng cách từ bìa rừng đến nơi chôn cất, trong khi cảnh quan ngày nay đã thay đổi. Khi những thông tin ấy được đặt cạnh nhau, người làm công tác tìm kiếm mới có cơ sở xem xét chúng cùng nói về một nơi hay đang dẫn đến những địa điểm khác nhau. Đó là loại công việc đòi hỏi cả vốn hiểu biết địa phương lẫn khả năng tra cứu hồ sơ từ nhiều nguồn.
Tại hội thảo do Đại học Texas Tech và Ban Chỉ đạo quốc gia 515 phối hợp tổ chức ở Đại sứ quán Việt Nam tại Hoa Kỳ, Đại tá Lê Văn Sơn, Trưởng đoàn công tác Ban Chỉ đạo quốc gia 515, cho biết danh sách 52 địa điểm nghi có mộ liệt sĩ tập thể, là một trọng tâm của chuyến làm việc. Đoàn tìm kiếm, tiếp nhận thêm tài liệu quân sự, thông tin về các trận đánh và địa điểm chôn cất, cùng những di vật, kỷ vật liên quan đến bộ đội Việt Nam hy sinh hoặc mất tích trong chiến tranh. Mỗi hồ sơ trong danh sách đặt ra một yêu cầu xác minh riêng. Công việc trước mắt là tìm thêm căn cứ, từ đó đánh giá những địa điểm có thể tiếp tục khảo sát.
Nhìn từ thực địa, một kết quả có giá trị có thể là thu hẹp vùng cần tìm, xác định tên cũ của một địa điểm hay làm rõ một mốc thời gian. Một hồ sơ chỉ ra rằng hai địa danh thuộc hai trận đánh khác nhau cũng giúp người làm nhiệm vụ tránh đi sai hướng. Với mộ tập thể, việc tìm được nơi chôn cất và việc làm rõ tên từng người có thể diễn ra ở những thời điểm khác nhau. Chừng nào còn những chi tiết chưa khớp, gia đình cần được biết điều gì đã có căn cứ và điều gì đang tiếp tục được xác minh.
Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ Nguyễn Quốc Dũng đề nghị hai bên xây dựng cách xác minh hai chiều, thống nhất chuẩn của hồ sơ bàn giao, khai thác công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, đồng thời huy động hỗ trợ ngoại giao và nguồn lực cho nghiên cứu. Khi thời gian làm thay đổi địa hình và số nhân chứng ngày một ít đi, việc ghi lại lời kể, truy xuất hồ sơ gốc và chuyển thông tin cho đúng cơ quan có thể quyết định một đầu mối còn theo đuổi được hay không. Đại tá Lê Văn Sơn cũng nhắc đến nỗ lực vận động cựu chiến binh và người dân Việt Nam trao lại kỷ vật của quân nhân Hoa Kỳ. Sự hợp tác có ý nghĩa với các gia đình ở cả hai nước.
2- Từ trang hồ sơ đến địa điểm có thể kiểm tra
Tại hội thảo, các nhà nghiên cứu TTU–VWAI, trong đó có Tiến sĩ Stephen F. Maxner và Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ, trao đổi cách kết hợp tài liệu thu giữ trong chiến tranh với hồ sơ quân sự Hoa Kỳ, bản đồ lịch sử và sơ đồ chôn cất. Cùng một sự kiện có thể để lại nhiều dấu vết. Báo cáo của một đơn vị giúp xác định thời điểm và khu vực hoạt động. Bản đồ cùng thời giúp đọc địa danh theo cách ghi lúc đó. Tài liệu phía Việt Nam và lời kể của người từng có mặt bổ sung những chi tiết mà người lập báo cáo phía bên kia có thể không biết. Hồ sơ điều tra cần chỉ rõ mỗi nguồn trả lời được câu hỏi nào.

Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ - Đồng Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI trả lời phỏng vấn của TTXVN.
Hướng dẫn của Cơ quan Lưu trữ quốc gia Hoa Kỳ (NARA) cho thấy hồ sơ về chiến tranh Việt Nam nằm rải trong nhiều nhóm tài liệu. Một số mục trong danh mục trực tuyến có bản số hóa, một số mới có mô tả. Người tra cứu có thể cần xác định nhóm hồ sơ, đơn vị lập tài liệu và khoảng thời gian, rồi tìm đến tập tài liệu cụ thể. Chuyến làm việc trực tiếp vì vậy có thể giúp đoàn tiếp cận những hồ sơ khó tìm bằng một lượt tra cứu trực tuyến, đồng thời ghi lại xuất xứ đầy đủ để đồng nghiệp có thể kiểm tra lại.
Trong hồ sơ liệt sĩ Hoàng Văn Địch, từng được giới thiệu dịp trao tư liệu ở New York tháng 9, giấy tờ cá nhân lưu trong bộ sưu tập CDEC mang dấu vết thu giữ tại Nhuận Đức, Củ Chi, ngày 08/2/1969. Khi đối chiếu với giấy báo tử và lời kể đồng đội, nhóm nghiên cứu nhận thấy cần xem xét lại mốc hy sinh ghi trong hồ sơ. Ngày thu giữ tài liệu là một căn cứ để mở lại câu hỏi về thời gian và địa điểm, còn kết luận cần thêm chứng cứ.
Các nhà nghiên cứu của Texas Tech cũng giới thiệu bước tìm hiểu ban đầu về công cụ hỗ trợ bằng AI. Ở những tập hồ sơ lớn, công cụ có thể giúp dò tên riêng, tìm các cách viết gần nhau và gợi ý những trang cần đọc kỹ. Một chữ bị nhận dạng sai hoặc một địa danh bị ghép nhầm có thể đưa việc tra cứu sang địa bàn khác. Bởi vậy, người nghiên cứu vẫn phải trở lại ảnh chụp tài liệu gốc, xem chữ trong cả câu và kiểm tra những lần xuất hiện khác của cùng tên gọi. Khi lời kể, bản đồ và báo cáo còn khác nhau, hồ sơ cần ghi rõ chỗ khác nhau ấy để người đi khảo sát biết phải hỏi gì và kiểm tra ở đâu.
Có thể hình dung cách phối hợp này qua một bản đồ cũ ghi điểm chôn cất gần một con đường. Nếu con đường đã đổi hướng, đặt dấu chấm trực tiếp lên bản đồ hiện tại rất dễ dẫn người tìm kiếm lệch khỏi vị trí. Người đọc bản đồ cần đối chiếu thêm những mốc còn nhận ra được, chẳng hạn một khúc sông hoặc hướng của một dãy đồi, rồi trao đổi với địa phương về những thay đổi qua các thời kỳ. Cùng với bản đồ, một báo cáo có nguồn dẫn rõ ràng và một khoảng tìm kiếm có căn cứ sẽ giúp đội thực địa kiểm tra từng giả thiết. Kết quả khảo sát, kể cả khi chưa tìm thấy dấu tích, lại bổ sung dữ liệu để nhóm nghiên cứu xem xét hồ sơ.
3- Khi một trang thư, hay một trang nhật ký được đưa về với người thân
Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ, Phó giáo sư nghiên cứu tại Trung tâm Việt Nam và Văn khố Việt Nam Sam Johnson, nói với phóng viên TTXVN rằng dự án hướng tới tìm hài cốt, làm rõ danh tính và đưa kỷ vật về với gia đình. Có người đã mất mà thân nhân chỉ biết vài dòng trong giấy báo tử. Một lá thư có thể cho biết người lính từng đóng quân ở đâu, nghĩ gì về quê nhà hoặc gửi lời cho ai. Một cuốn sổ tay có thể giữ những dòng chữ mà người con, người cháu lần đầu được đọc. Những tư liệu ấy giúp gia đình biết thêm về quãng đời của người thân trong những năm xa nhà.

Một ví dụ đến từ cuộc trao tư liệu tại New York vào chiều 21/9/2026 theo giờ địa phương. Trong số những gì Đại học Texas Tech chuyển cho phía Việt Nam có cuốn nhật ký chiến trường bản gốc của quân nhân Nguyễn Văn Nhuận. Những bài thơ, thư và ghi chép đời thường gợi một mối liên hệ với vùng Hương Khê, Hà Tĩnh và dòng Ngàn Sâu. Đó là các chỉ dấu đang cần được xác minh. Cuốn nhật ký đã được đưa về Việt Nam, còn công việc tìm đúng gia đình đòi hỏi phải đọc lại từng tên người, địa danh và mốc thời gian.
Kết thúc hội thảo ở Washington, đại diện TTU–VWAI bàn giao cho đoàn Ban Chỉ đạo quốc gia 515 một số hồ sơ về địa điểm chôn cất và kỷ vật. Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ cho biết nhóm dự kiến nghiên cứu khoảng 200 đến 300 hồ sơ kỷ vật trong năm tới, hướng tới việc trao trả cho các gia đình, đặc biệt trong dịp 27/7/2027. Sau mỗi hồ sơ là phần việc xác minh người viết, người nhận, quê quán hoặc đơn vị qua giấy tờ ở nhiều nơi. Một bức thư chỉ ghi tên người ở nhà có thể buộc nhóm nghiên cứu lần theo người nhận trước khi tìm được người gửi.
Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, điều nhiều gia đình mong mỏi vẫn rất cụ thể. Họ muốn biết người thân hy sinh ở đâu, có ai từng chứng kiến và ngôi mộ nằm ở nơi nào. Với người đã chờ suốt một đời, câu trả lời cần đến từ công việc kiên nhẫn của những người ở cả hai bờ Thái Bình Dương. Có gia đình sẽ nhận được tin về nơi an nghỉ. Có gia đình có thể được cầm lại cuốn sổ hay lá thư mang nét chữ thân quen. Trong cả hai trường hợp, người đã khuất được nhớ đến bằng tên tuổi và những gì từng làm nên cuộc đời của họ.
Hà Nội, 20/11/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)