Báo cáo này trình bày kết quả nghiên cứu hơn 06 năm của nhà nghiên cứu với sự cộng tác chuyên môn từ một số chuyên gia Viện Khảo cổ học, Viện Nghiên cứu Hán Nôm và các Giáo sư, Tiến sĩ, nhà nghiên cứu độc lập.
Trọng tâm của đề tài nghiên cứu “Ba ngôi mộ cổ ở phường Hương Trà.TP Đà Nẵng tìm dấu tích phần mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương” nhằm giải mã mối quan hệ giữa ba ngôi mộ cổ tại phường Hương Trà, TP. Đà Nẵng (trước đây là TP Tam Kỳ), gồm: Mộ Giày Thầy Lánh, mộ Phan Thị (1856) và mộ Huỳnh Hoàn Nhân (1850), tìm thân phận thật của người nằm dưới mộ, qua đó xác định tìm dấu tích phần mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương.
Bằng phương pháp nghiên cứu tiếp cận liên ngành và tích hợp, nhóm nghiên cứu đã giải mã, đưa ra 34 căn cứ khoa học, xác định sự liên quan mật thiết của cụm mộ này có quan hệ mộ vợ chồng, nghi mộ Giày là mộ của tử tù Trần Phúc Hiển, dấu tích mộ 1850 nghi là mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương và mộ Phan Thị 1856 được khẳng định trên bia mộ ghi là mộ vợ cả .
Theo nhà nghiên cứu, việc tìm dấu tích phần mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương là góp phần làm sáng tỏ các cứ liệu lịch sử, văn hóa, hoàn thiện hồ sơ về thân thế của bà là Danh nhân văn hóa thế giới.
Những hình khắc đặc thù mang dấu hiệu liên kết giữa 3 ngôi mộ cổ.
Đề tài hướng tới bảo tồn di sản lăng mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương - Danh nhân văn hóa thế giới, thiết lập một không gian văn hóa – lịch sử và tâm linh trọng điểm tại TP. Đà Nẵng với các điểm du lịch lịch sử, văn hóa tâm linh của TP Đà Nẵng. Đề tài có tính ứng dụng cao về giá trị văn hoá, kinh tế - xã hội: Thúc đẩy kinh tế địa phương thông qua du lịch di sản, giáo dục truyền thống và hiện thực hóa các nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Tính mới và đặc biệt của đề tài, đến thời điểm hiện tại, chưa có công trình nghiên cứu nào ở trong nước và quốc tế, tìm dấu tích mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương- Danh nhân văn hóa tại TP Tam Kỳ cũ.
Nhà nghiên cứu không nhắc lại 22 căn cứ khoa học đã được ghi nhận trong báo cáo tại buổi làm việc ngày 15/5/2025 với Sở VHTTLD tỉnh Quảng Nam mà chỉ đề cập tới 12 căn cứ mới được nghiên cứu sau ngày 15/5/2025 chưa được báo cáo. Trước khi đi vào những hình ảnh trình chiếu cụ thể, nhà nghiên cứu cho biết có 13 ý kiến trao đổi từ TS Hà Thị Sương cán bộ Bảo tàng Quảng Nam và ý kiến của ông Trần Văn Dũng - Trưởng phòng Quản lý văn hóa sở VHTTDL tỉnh Quảng Nam cũ tại buổi làm việc ngày 15/5/2025, đã được làm rõ trong 3 bài báo: Căn cứ khoa học nghiên cứu 3 ngôi mộ cổ ở Tam Kỳ đăng trên Tạp chí Điện tử Văn hoá và Phát triển các ngày 3; 4 và 5/6/2025.
Hình oval mộ Giày, để dấu trên phù điêu oval lăng mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân.
Các nghiên cứu của nhóm nghiên cứu độc lập có căn cứ khoa học. Công văn số 191/BC-BT ngày 17/8/2023 và báo cáo số 204/BC-BT ngày 15/8/2024 Bảo tàng Quảng Nam gửi sở VHTTDL Quảng Nam cũ chỉ là văn bản báo cáo hành chính nghiệp vụ, không phải là báo cáo khoa học hay của hội đồng khoa học phản biện lại các nội dung nghiên cứu của nhóm nghiên cứu.
Nhà nghiên cứu Nghiêm Thị Hằng đã trình chiếu các hình ảnh đặc biệt liên quan đến bia mộ, bình phong tiền mộ Giày, mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân và mộ 1856 Phan Thị .
Cụ thể, hình ảnh con dơi có xâu miệng bằng nửa khuyên tròn ở trên bia mộ Giày (thời gian khoảng năm 1821, bia mộ Huỳnh Hoàn Nhân năm 1850 và bia mộ Phan Thị năm 1856). Khẳng định đây là những hình điêu khắc trên bia mộ đặc biệt, đồng nhất trên 3 ngôi mộ cổ kể trên, không phải là con dơi ngũ phúc trên đình chùa, lăng mộ (có hình ảnh đối chiếu). Hình ảnh con dơi xâu miệng bằng nửa khuyên tròn chỉ có ở 3 ngôi mộ kể trên, (đánh dấu sự liên kết mật thiết giữa thân phận của 3 người nằm dưới mộ), không có trên bất kỳ bia mộ nào ở địa phương đầu thế kỉ XIX.
Hình ảnh rìa bia mộ Giày có hình người mặt dơi có 2 dây thắt cổ được soi chiếu với rìa bia mộ 1856 Phan Thị cũng có hình khắc này đánh dấu sự liên kết giữa người nằm dưới mộ Giày và mộ 1850 Phan Thị ( mộ của người vợ cả). Hình khắc đặc biệt này không phải là hoa văn rìa bia mộ và không giống bất kỳ bia mộ nào cùng thời điểm ở địa phương.
Hình dây tơ hồng 3 chấm bên tay trái bia mộ Giày (dành cho người vợ thiếp), được khắc lưu dấu trên bia mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân (nghi là mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương vợ thiếp của tử tù Trần Phúc Hiển). Dây tơ hồng 3 chấm đặc biệt trên mộ Giày và mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân, không giống bất kỳ dây tơ hồng nào trên các bia mộ cùng thời ở địa phương.
Hình ảnh: Phần thiết kế mộ Giày hình Oval, để dấu trên phù điêu lớn hình oval tại lăng mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân, như để dấu kết nối giữa mộ người chồng ( nghi là mộ Giày của tử tù Trần Phúc Hiển) với lăng mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân nghi là mộ của nữ sĩ Hồ Xuân Hương vợ thiếp của ông Trần Phúc Hiển.
Hình ảnh: Bình phong tiền mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân, khắc nổi hình cây tùng hoa mai, để dấu hoa mai khẳng định đây là mộ của nữ sĩ Hồ Xuân Hương vì tên chính danh của bà là Hồ Phi Mai. Cây tùng để dấu cho mối liên kết vợ chồng với nữ sĩ Hồ Phi Mai ( hoa mai) với người chồng (cây tùng). Hình ảnh này không có trên bất kỳ bình phong ngôi mộ nào trong vùng đối chứng.
Hình ảnh: Phù điêu ốc xoáy lăng mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân, để dấu liên quan đến bài thơ “ốc nhồi” của Hồ Xuân Hương khẳng định đây là lăng mộ của nữ sĩ, không có lăng mộ nào trong vùng có phù điêu ốc xoáy như lăng mộ 1850.
Hình ảnh: Bình Phong tiền mộ 1856 Phan Thị góc phải là hình khắc lồng 3 gương mặt người đàn ông phong độ có 2 dây thắt chéo cổ, người phụ nữ trẻ và người đàn bà cao tuổi. Là ký hiệu điêu khắc thể hiện gia đình tử tù Trần Phúc Hiển. Ông Hiển là tử tù có 2 dây thắt chéo cổ, người phụ nữ trẻ là nữ sĩ Hồ Xuân Hương vợ thiếp , người đàn bà cao tuổi là bà Phan Thị vợ cả. Hiện không có bình phong tiền của bất cứ ngôi mộ nào trong vùng có hình ảnh điêu khắc đặc thù, độc nhất như vậy.
Hình ảnh: Bên góc trái bình phong tiền này là hình khắc con dơi xâu miệng bằng nửa khuyên tròn và người mặt dơi có 2 dây thắt cổ đồng nhất với hình khắc trên bia mộ Giày, để lại dấu hiệu kết nối người nằm dưới mộ giày và Phan Thị người vợ cả nằm dưới mộ 1856, có mối quan hệ mộ vợ chồng. Không có bia mộ nào và bình phong nào trong vùng có hình khắc con dơi xâu miệng bằng nửa khuyên tròn và người mặt dơi có 2 dây thắt cổ như bia mộ Giày, bia mộ 1856 và bình phong tiền mộ 1856.
Hình ảnh phía dưới góc phải bình phong tiền mộ 1856 đắp nổi chiếc bình đựng 2 chiếc đũa và 1 chiếc thìa, như ký hiệu về gia đình ông Trần Phúc Hiển, 2 chiếc đũa là 2 người vợ, chiếc thìa là người chồng. Hình ảnh này tuyệt nhiên không phải là ống ngoáy trầu hoặc ống đựng hương như giải thích của một cán bộ Bảo tàng Quảng Nam. Nhóm nghiên cứu cũng đã nghiên cứu các bình phong tiền các ngôi mộ cổ trong vùng, không có bình phong tiền nào đặc biệt với các hình điêu khắc đặc biệt và độc nhất như bình phong tiền mộ 1856.
Một số hình ảnh trình chiếu trên cho thấy đó là những di sản quý hiếm đặc biệt tại ba ngôi mộ cổ : Mộ Giày, mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân và mộ 1856 Phan Thị từ trước tới nay chưa được phát lộ. Những hình ảnh quý hiểm này chỉ phát lộ khi được nhóm nghiên cứu độc lập do nhà nghiên cứu Nghiêm Thị Hằng là trưởng nhóm nghiên cứu trong 6 năm qua. Vì chưa có ai nghiên cứu ba ngôi mộ cổ này, nên chưa ai đọc được những ký hiệu điêu khắc, phù điêu của ba ngôi mộ, có tiếng nói chung về những hình điêu khắc đồng nhất, đặc thù liên quan đến ba ngôi mộ. Đặc biệt hình ảnh điêu khắc lồng 3 gương mặt, để dấu tích liên quan đến thân phận 3 người nằm dưới mộ Giày, mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân và mộ 1856 Phan Thị, trong mối quan hệ mộ vợ chồng tử tù Trần Phúc Hiển, vợ thiếp nữ sĩ Hồ Xuân Hương và mộ 1856 Phan Thị (vợ cả) .
Đọc được những ký hiệu, giải được những mật mã qua những hình điêu khắc tại bia mộ Giày, mộ 1850 Huỳnh Hoàn Nhân và mộ 1856 Phan Thị, những di sản bia mộ cổ này, như biết nói về sự đồng nhất, liên kết tình thân, để dấu tích cho hậu thế các nhà nghiên cứu hôm nay giải mã.
(Còn nữa)
