Mỗi một lớp giấy là một trang sử
Ra đời từ khoảng thế kỷ XIII, giấy dó từng hiện diện ở hầu hết những không gian quan trọng của đời sống văn hóa xưa. Vẽ tranh dân gian, kinh sách, các sắc chỉ mang tính nghi lễ của triều đình đều được thực hiện trên giấy dó. Đằng sau mỗi tờ giấy là một quy trình thủ công công phu, bắt đầu từ vỏ cây dó và kết thúc bằng những lớp giấy mỏng, bền, được tạo nên qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Không chỉ là một sản phẩm, giấy dó còn là kết tinh của tay nghề, của thời gian và của ký ức làng nghề từng phát triển sôi động quanh kinh thành Thăng Long.
Thế nhưng, khi nhịp sống hiện đại dần thay đổi, những giá trị ấy cũng từng bị đẩy lùi về phía sau. Sự phổ biến của giấy công nghiệp khiến nghề làm giấy dó mất dần chỗ đứng, các không gian sản xuất thu hẹp, và một di sản tưởng như chỉ còn tồn tại trong hoài niệm.
Sự xuất hiện của Zó Project đã mở ra một hướng đi khác. Không chỉ dừng lại ở việc khôi phục kỹ thuật, dự án còn biến quá trình làm giấy thành một trải nghiệm sống, nơi người tham gia có thể trực tiếp tạo ra sản phẩm bằng chính đôi tay mình. Từ đó, giấy dó không còn là một khái niệm xa vời mà trở nên cụ thể, gần gũi và mang tính kết nối, được nhìn nhận lại dưới góc nhìn mới của cả người Việt và bạn bè quốc tế.
Zó Project - Tái định nghĩa giá trị cũ trong theo cách mới
Ra đời năm 2013 tại con phố Trích Sài, bên bờ Hồ Tây, TP Hà Nội, Zó Project không chỉ đơn thuần là một không gian sáng tạo mà còn là một nỗ lực bền bỉ nhằm gìn giữ nghề làm giấy dó. Từ mục tiêu bảo tồn kỹ thuật thủ công truyền thống, Zó Project dần mở rộng vai trò của mình khi tạo ra nguồn sinh kế ổn định cho các nghệ nhân, những người đang trực tiếp giữ gìn giá trị của làng nghề.
Điểm khác biệt của Zó Project nằm ở cách họ đưa giấy dó ra khỏi khuôn khổ truyền thống và đặt nó vào đời sống hiện đại. Thay vì chỉ tồn tại như một chất liệu mang tính lưu giữ, giấy dó được “tái định nghĩa” thông qua sự hợp tác với các họa sĩ và nhà thiết kế trẻ như Trần Nguyên Đán, Quỳnh Trâm… Từ đó, những tờ giấy thủ công không còn nằm yên trong quá khứ mà xuất hiện trong các cuốn sổ tay, sản phẩm thời trang hay những ấn phẩm nghệ thuật mang hơi thở đương đại.
Không dừng lại ở sản phẩm, Zó Project còn tạo ra một không gian văn hóa mở, nơi công chúng có thể trực tiếp trải nghiệm và tương tác. Các workshop làm giấy, lớp học thư pháp, triển lãm hay trại sáng tác được tổ chức thường xuyên, biến nơi đây thành một điểm chạm giữa truyền thống và sáng tạo, nơi di sản không chỉ được gìn giữ, mà còn được tiếp tục viết lại theo cách của thời đại.
"Các hoạt động trải nghiệm tại đây đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá văn hóa và du lịch Việt Nam ra quốc tế" - anh Nguyễn Duy Anh, thành viên Zó Project, chia sẻ. Không dừng lại ở đó, họ còn theo đuổi một mục tiêu lớn lao hơn: đưa nghề làm giấy dó tiến gần hơn tới danh hiệu di sản được UNESCO công nhận.
Tuy nhiên, hành trình hồi sinh một nghề thủ công truyền thống chưa bao giờ là dễ dàng. Từ sự thiếu hụt nguyên liệu đến bài toán nhân lực, những thách thức vẫn luôn hiện hữu. Trước thực tế ấy, Zó Project lựa chọn một hướng đi mang tính cộng đồng: kết nối những người trẻ yêu văn hóa, thu hút tình nguyện viên và tạo sức hút với du khách quốc tế. Chính cách tiếp cận này đang từng bước góp phần khôi phục nghề làm giấy dó theo hướng bền vững, không chỉ trong sản xuất mà còn trong nhận thức của xã hội.
Khi khách nước ngoài tự tay “dệt” nên ký ức Việt
Giữa muôn vàn điểm dừng chân ở Hà Nội, hành trình của Michael (Đan Mạch) và Oil (Thái Lan) lại rẽ theo một hướng khác. Họ không tìm đến những địa danh quen thuộc, mà tình cờ dừng chân tại Zó Project trong một buổi sáng dịu nắng bên Hồ Tây, khi cái tên “giấy dó” vẫn còn là một điều hoàn toàn xa lạ.
Tại đây, hai du khách lần đầu được chạm vào từng công đoạn làm giấy. Từ những vòng tay khuấy bột, động tác vớt khuôn, cho đến khoảnh khắc lớp giấy mỏng dần hiện lên dưới ánh sáng, mọi thứ mở ra trước mắt họ như một thế giới khác. “Tôi thấy việc làm giấy rất khó khăn và bao gồm nhiều bước, khoảng 100 bước hoặc hơn thế nữa,” anh bật cười, nửa đùa nửa thật, khi nhận ra mỗi tờ giấy không chỉ là một sản phẩm, mà là kết quả của cả một hành trình lao động tỉ mỉ vượt xa tưởng tượng.
Điều Michael tìm thấy ở Zó Project không đơn thuần là sự tò mò, mà là một điểm chạm văn hóa thực thụ. Anh cảm nhận được cái 'chất' Việt Nam rất riêng, điều mà những món quà lưu niệm sản xuất hàng loạt khó lòng có được. Chính trải nghiệm thực tế này đã biến khái niệm giấy dó khô khan thành một ký ức sống động. Cầm tờ giấy thủ công vẫn còn ẩm mùi bột trên tay, khách phương xa hiểu rằng họ đang mang theo một câu chuyện về một Việt Nam không chỉ đang vươn mình hiện đại, mà còn vô cùng sâu sắc và kiên cường trong việc giữ gìn những giá trị truyền thống.
Đưa hồn cốt làng nghề hòa vào dòng chảy di sản toàn cầu
Không chỉ dừng chân tại Hà Nội, Zó Project đang từng bước cố gắng mang hồn giấy dó đi xa hơn, đến với những vùng đất mới và bạn bè năm châu. Thay vì chỉ sở hữu một tờ giấy như một kỷ vật, du khách được mời gọi bước vào hành trình sáng tạo, để đôi tay trực tiếp cảm nhận sức sống của thớ sợi và trái tim cùng rung động trước sự tỉ mỉ của một nghề thủ công nghìn năm.
Giống như mọi nghề thủ công tinh hoa, giấy dó như là một lát cắt văn hóa đặc biệt, mở cánh cửa để thế giới thấu cảm về một Việt Nam kiên cường, tỉ mỉ và đầy tính thẩm mỹ. Khi di sản được tiếp thêm sức sống từ tư duy đương đại, những giá trị cũ không chỉ thoát khỏi sự mai một mà còn tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ. Trên hành trình đó, Zó Project không chỉ bảo tồn một nghề truyền thống; họ đang đánh thức ký ức nghìn năm, hòa quyện hồn cốt cố đô vào dòng chảy quốc tế để viết nên một chương mới sống động, chạm đến cảm xúc của công chúng khắp năm châu.
