Những “điểm chạm” hồi sinh giữa lòng khu tập thể
Xét dưới góc độ quy hoạch, ThS.KTS. Trần Hữu Dương, giảng viên Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, cho rằng một trong những giá trị đặc biệt của các khu tập thể cũ nằm ở chính đời sống cộng đồng đã được hình thành và duy trì qua nhiều thế hệ.
Ông Dương phân tích: “Không gian công cộng cũ được quản lý theo cơ chế tự phát, cư dân tự đặt ra quy tắc và vận hành, không phụ thuộc hoàn toàn vào chủ đầu tư hay bộ máy quản lý chuyên nghiệp. Chính điều đó tạo nên trách nhiệm và sức sống cho không gian”.
Thực tế cho thấy sự thay đổi diện mạo tại nhiều khu tập thể đang bắt đầu từ những can thiệp nhỏ nhưng mang lại hiệu quả rõ rệt. Tại các khoảng sân từng bị bỏ quên hoặc sử dụng làm nơi đỗ xe tự phát, nhiều sân chơi cộng đồng đã được cải tạo và thiết kế phù hợp với nhu cầu của trẻ em. Không chỉ là nơi vui chơi, những không gian này còn trở thành điểm kết nối giữa các thế hệ cư dân.
Song song với đó, một số mô hình kinh doanh nhỏ như quán cà phê, tiệm trà hay không gian sinh hoạt cộng đồng được cải tạo khéo léo tại tầng một hoặc khoảng lùi của các khối nhà cũng góp phần tạo nên sức sống mới cho khu dân cư, biến những góc khuất trước đây thành những điểm hẹn văn hóa gần gũi.
Sự thay đổi này có được nhờ sự tham gia tích cực của chính cộng đồng cư dân. Chị Huệ Phương, đại diện tổ chức Think Playgrounds (TPG) – đơn vị tham gia cải tạo nhiều sân chơi cộng đồng tại Hà Nội – chia sẻ:
“TPG nhìn thấy sự chủ động và tinh thần đồng hành từ chính cộng đồng cư dân địa phương trong việc cùng nhau cải tạo, chăm sóc và gìn giữ các không gian chơi cho trẻ em”.
Khi người dân được tham gia từ khâu khảo sát, đóng góp ý tưởng đến thiết kế và quản lý vận hành, các công trình không chỉ đơn thuần là dự án cải tạo mà còn trở thành tài sản chung được cộng đồng cùng gìn giữ và phát huy giá trị.
Từ những mảng cơi nới đến không gian sống đồng bộ, an toàn
Theo thời gian, nhiều khu tập thể cũ như Phương Liên, Kim Liên, Thành Công hay Giảng Võ đã xuất hiện tình trạng cơi nới nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt ngày càng tăng của người dân. Tuy nhiên, những giải pháp tự phát này cũng đặt ra nhiều vấn đề về an toàn công trình, phòng cháy chữa cháy, hạ tầng kỹ thuật và mỹ quan đô thị.
Theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, mục tiêu quan trọng nhất của quy hoạch đô thị là nâng cao chất lượng sống cho con người. Các hình thức cơi nới phát sinh trong nhiều năm qua phản ánh nhu cầu thực tế về diện tích sử dụng và không gian sinh hoạt của cư dân.
Nhận thức rõ điều đó, nhiều chương trình cải tạo, tái thiết đô thị hiện nay đang tăng cường sự tham gia của cộng đồng dân cư ngay từ quá trình lập quy hoạch và thiết kế. Cách tiếp cận này giúp các nhu cầu thực tế của người dân được lắng nghe, phân tích và giải quyết bằng các giải pháp kiến trúc phù hợp ngay từ đầu.
Đánh giá về xu hướng này, ThS.KTS. Trần Hữu Dương cho rằng: “Hiện nay, chúng ta có thêm hoạt động tham gia của cộng đồng dân cư trong quá trình thiết kế. Điều này giúp các nhu cầu thực tế của người dân được giải quyết ngay từ khâu quy hoạch, hạn chế tình trạng phá vỡ cấu trúc công trình trong tương lai”.
Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, đơn vị chuyên môn và cộng đồng cư dân được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng những không gian sống mới an toàn, văn minh, đáp ứng tốt hơn các nhu cầu thiết yếu của người dân.
Hướng tới đô thị hiện đại nhưng vẫn gìn giữ bản sắc cộng đồng
Xu hướng cải tạo các khu tập thể cũ hiện nay đang hướng tới những giải pháp đồng bộ ở quy mô khu vực thay vì chỉ cải tạo đơn lẻ từng công trình. Đây cũng là một trong những định hướng được Hà Nội nghiên cứu và triển khai trong quá trình tái thiết các khu chung cư cũ.
Cách tiếp cận này tạo điều kiện tổ chức lại không gian đô thị một cách khoa học hơn, nâng cấp hệ thống hạ tầng kỹ thuật, bổ sung không gian công cộng, cây xanh, bãi đỗ xe và các công trình dịch vụ thiết yếu phục vụ cư dân.
Bản vẽ mô phỏng của ThS.KTS. Trần Hữu Dương cho thấy việc hợp nhất các ô đất nhỏ lẻ thành những khu đất có quy mô lớn hơn sau điều chỉnh quy hoạch có thể giúp nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đồng thời tạo dư địa phát triển hạ tầng đồng bộ và hiện đại.
Ở góc độ phát triển bền vững, ông Dương cho rằng mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) là một hướng đi đáng quan tâm:
“TOD không phải là tăng dân gây tắc đường. Khi người dân chuyển sang sử dụng Metro hoặc BRT nhiều hơn, áp lực giao thông cá nhân có thể giảm đáng kể so với hiện nay”.
Theo các chuyên gia, để mô hình này phát huy hiệu quả cần kiểm soát quy mô dân số phù hợp với quy hoạch được phê duyệt, đồng thời phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Việc ứng dụng các giải pháp kỹ thuật hiện đại, xây dựng hệ thống hạ tầng mở và linh hoạt cũng sẽ giúp công trình dễ dàng nâng cấp trong tương lai mà không ảnh hưởng đến kết cấu tổng thể.
Bên cạnh mục tiêu nâng cao chất lượng sống, công tác cải tạo khu tập thể cũ còn hướng tới việc bảo tồn các giá trị văn hóa cộng đồng đã được hình thành qua nhiều thập kỷ. Những không gian sinh hoạt chung, sự gắn kết giữa các thế hệ cư dân và nét đẹp của tình làng nghĩa xóm là những giá trị cần được gìn giữ trong quá trình phát triển.
Đó không chỉ là nền tảng để xây dựng những cộng đồng cư dân văn minh, hạnh phúc mà còn góp phần tạo nên bản sắc riêng cho đô thị Hà Nội. Trong tương lai, những không gian cộng đồng được bảo tồn và phát huy hợp lý có thể trở thành nguồn lực văn hóa quý giá, góp phần phát triển các sản phẩm du lịch đô thị và kể tiếp câu chuyện lịch sử, ký ức của Thủ đô trong dòng chảy hiện đại hóa.
Cải tạo khu tập thể cũ vì thế không đơn thuần là thay thế những công trình xuống cấp bằng các tòa nhà mới, mà còn là quá trình kiến tạo môi trường sống tốt hơn cho người dân, gìn giữ ký ức đô thị và xây dựng những cộng đồng bền vững cho tương lai.
