Không chỉ là câu chuyện quy hoạch hạ tầng hay phân bổ các nguồn lực kinh tế, đây còn là lựa chọn mô hình phát triển, trong đó tầm nhìn chiến lược phải song hành với chiều sâu văn hóa, chất lượng sống và khát vọng vươn tầm quốc tế của một đô thị năng động hàng đầu Việt Nam.
Từ không gian đô thị mở rộng đến tầm nhìn phát triển dài hạn
Theo quy hoạch được thông qua, TP.HCM xác lập năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải – Hồ Tràm, Hóc Môn – Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên; đồng thời tổ chức 10 vùng quản trị phát triển theo điều kiện tự nhiên, quỹ đất, hạ tầng, môi trường và chức năng chủ đạo. Thành phố cũng định hình năm cực tăng trưởng, từ lõi trung tâm Sài Gòn – Chợ Lớn – Thủ Thiêm hướng tới dịch vụ tài chính quốc tế, đến các khu vực chuyên sâu về đổi mới sáng tạo, công nghiệp – logistics, cảng biển – thương mại tự do – năng lượng và đô thị – giáo dục – y tế.
Đáng chú ý, cách tổ chức này thể hiện sự chuyển đổi từ tư duy cộng gộp không gian hành chính sau sáp nhập sang xây dựng một mạng lưới đô thị thống nhất, liên kết và chuyên môn hóa theo lợi thế từng khu vực. Với diện tích khoảng 6.772,59 km², gồm 168 đơn vị hành chính, TP.HCM đứng trước yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển trên quy mô lớn, bảo đảm sự kết nối giữa các khu vực, đồng thời khai thác hiệu quả những lợi thế về kinh tế, địa lý và văn hóa.
Dự báo dân số Thành phố đạt khoảng 18 triệu người vào năm 2030, 25 triệu người năm 2045 và hơn 27 triệu người năm 2050 đặt ra những bài toán không thể giải quyết bằng tư duy quy hoạch ngắn hạn. Một siêu đô thị không thể chỉ được đánh giá bằng quy mô dân số, diện tích xây dựng hay tốc độ tăng trưởng kinh tế. Tầm vóc thực sự phải được đo bằng năng lực tổ chức cuộc sống, chất lượng môi trường, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và mức độ thụ hưởng thành quả phát triển của người dân.
Bởi vậy, định hướng tổ chức không gian đô thị theo ba chiều: Mặt đất, không gian ngầm và trên cao, cùng hệ thống hành lang Bắc – Nam, Đông – Tây, chuỗi công nghiệp – sản xuất – logistics đa phương thức và mạng lưới không gian xanh, mặt nước, mang ý nghĩa vượt ra ngoài việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Đó còn là yêu cầu xây dựng một môi trường sống có trật tự, thuận tiện, an toàn và thích ứng với những biến đổi của tương lai.
Tuy nhiên, hạ tầng hiện đại chỉ tạo nên diện mạo của một đô thị tiên tiến; văn hóa mới góp phần làm nên sức sống và bản sắc riêng của đô thị ấy. Sài Gòn – Chợ Lớn – Thủ Thiêm không đơn thuần là những địa danh trên bản đồ phát triển. Đó còn là những lớp trầm tích lịch sử, những không gian giao thương, giao lưu văn hóa và tiếp biến giữa các cộng đồng cư dân qua nhiều thế hệ. Trong quá trình hiện đại hóa, bảo tồn những giá trị ấy không phải là níu giữ quá khứ, mà là tạo nền tảng tinh thần để Thành phố bước vào tương lai với bản sắc riêng.
Một đô thị toàn cầu không nhất thiết phải giống những đô thị hàng đầu thế giới. Điều quan trọng là biết tiếp thu tinh hoa quản trị, khoa học, công nghệ và kiến trúc hiện đại, đồng thời giữ gìn những giá trị làm nên căn tính của mình. Nếu những công trình mới chỉ tạo ra sự hào nhoáng bề ngoài mà làm phai nhạt ký ức đô thị, sự phát triển ấy khó có thể tạo nên sức hấp dẫn bền vững.
Phát triển bằng sức mạnh kinh tế, chiều sâu văn hóa và năng lực thực thi
Tầm nhìn đến năm 2050 xác định TP.HCM hướng tới trở thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, toàn diện, sánh ngang các đô thị hàng đầu thế giới; đồng thời là trung tâm tài chính, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giao lưu quốc tế. Để hiện thực hóa khát vọng ấy, Thành phố không chỉ cần những trung tâm kinh tế lớn, mà còn phải xây dựng hệ sinh thái tri thức, văn hóa và dịch vụ xã hội có sức cạnh tranh quốc tế.
Theo quy hoạch, đến năm 2050, TP.HCM phấn đấu trở thành trung tâm giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, khoa học và công nghệ hàng đầu châu Á, với quy mô khoảng 2 triệu sinh viên; bổ sung từ 1.400 đến 2.000 ha quỹ đất giáo dục đại học trong giai đoạn 2030–2050. Đây là định hướng có ý nghĩa chiến lược, bởi nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ quyết định năng suất lao động mà còn tạo nên năng lực sáng tạo, sức sống văn hóa và khả năng thích ứng của đô thị trước những biến động toàn cầu.
Một thành phố hấp dẫn nhân tài không thể chỉ dựa vào mức thu nhập hay cơ hội việc làm. Người tài còn cần một môi trường sống cởi mở, không gian sáng tạo, cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao, các thiết chế văn hóa phong phú và một môi trường xã hội tôn trọng sự khác biệt. Khi tri thức được khuyến khích, sáng tạo được trân trọng và những giá trị nhân văn được nuôi dưỡng, Thành phố mới có thể hình thành lợi thế cạnh tranh lâu dài.
Trong lĩnh vực y tế, định hướng phát triển bệnh viện cửa ngõ, các cụm y tế chuyên sâu, trục kết nối y tế – du lịch, đồng thời củng cố y tế dự phòng, y tế cơ sở và chuyển đổi số, cũng cho thấy yêu cầu phát triển phải hướng đến chất lượng sống của người dân. Mục tiêu đạt 45 giường bệnh và 35 bác sĩ trên 10.000 dân vào năm 2045 là một chỉ dấu quan trọng về năng lực cung ứng dịch vụ y tế. Nhưng đằng sau các chỉ số ấy phải là khả năng tiếp cận dịch vụ công công bằng, giảm chênh lệch giữa trung tâm và vùng ven, giữa những khu vực phát triển nhanh với những địa bàn còn khó khăn.
Cùng với giáo dục và y tế, văn hóa cần được xem là một cấu phần thiết yếu của quy hoạch đô thị. Không gian công cộng, công viên, quảng trường, thư viện, bảo tàng, nhà hát và các thiết chế văn hóa cơ sở phải được tính toán đồng bộ với khu dân cư, hệ thống giao thông và hạ tầng xã hội. Một đô thị đáng sống không chỉ có những tòa nhà cao tầng, những tuyến đường hiện đại hay các trung tâm thương mại sầm uất, mà còn cần những nơi con người có thể gặp gỡ, trò chuyện, sáng tạo, nghỉ ngơi và cùng xây dựng đời sống cộng đồng.
Đặc biệt, việc HĐND Thành phố thông qua bảy nghị quyết về văn hóa, nghệ thuật trong số 17 nghị quyết cụ thể hóa, tổ chức triển khai Luật Phát triển đô thị cho thấy lĩnh vực này được đặt trong chương trình hành động phát triển. Vấn đề tiếp theo là phải cụ thể hóa chủ trương thành nguồn lực, thiết chế, chương trình và cơ chế vận hành hiệu quả, để văn hóa thực sự trở thành động lực nội sinh chứ không chỉ là phần bổ sung sau khi các mục tiêu kinh tế, hạ tầng đã được xác lập.
Một yêu cầu quan trọng khác là năng lực tổ chức thực hiện. Phát biểu bế mạc kỳ họp, Chủ tịch HĐND TP.HCM Võ Văn Minh nhấn mạnh việc nhanh chóng cụ thể hóa quy hoạch thành chương trình, kế hoạch và lộ trình phù hợp từng giai đoạn; xác định rõ nhiệm vụ ưu tiên, công trình hạ tầng then chốt, nguồn lực và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị. Chính quyền 168 xã, phường, đặc khu cần rà soát nhiệm vụ thuộc phạm vi quản lý, bảo đảm các quyết định về đất đai, đầu tư, hạ tầng và phát triển đô thị phù hợp với quy hoạch tổng thể.
Đáng chú ý, yêu cầu không lấy việc ban hành kế hoạch, văn bản hướng dẫn làm kết quả cuối cùng, mà phải căn cứ vào hiệu quả thực tế để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ, đã chạm đến một vấn đề cốt lõi của quản trị hiện đại: Khoảng cách giữa chủ trương và cuộc sống. Một quy hoạch có tầm nhìn đến 100 năm chỉ thực sự có giá trị khi được triển khai bằng những mục tiêu có thể kiểm chứng, tiến độ rõ ràng, trách nhiệm cụ thể và cơ chế giám sát minh bạch.
Công khai quy hoạch để người dân biết, hiểu và tham gia giám sát cũng là biểu hiện của văn hóa quản trị đô thị tiến bộ. Khi người dân được tiếp cận thông tin về sử dụng đất, hạ tầng, môi trường và những thay đổi trong không gian sống, niềm tin xã hội sẽ được củng cố; những xung đột lợi ích có thể được nhận diện và xử lý sớm hơn. Người dân không nên chỉ là đối tượng chịu tác động của quy hoạch, mà cần được nhìn nhận như chủ thể tham gia kiến tạo thành phố tương lai.
Tầm nhìn 100 năm là lời khẳng định về khát vọng phát triển dài hạn của TP.HCM. Nhưng tương lai không tự đến chỉ bằng những bản đồ quy hoạch hay những mục tiêu đầy tham vọng. Tương lai được tạo dựng từ từng quyết định đầu tư đúng đắn, từng công trình có ích, từng không gian văn hóa được gìn giữ, từng dịch vụ công được cải thiện và từng quyền lợi chính đáng của người dân được tôn trọng.
Muốn sánh ngang các đô thị hàng đầu thế giới, TP.HCM cần kết hợp hài hòa giữa hiện đại hóa và bảo tồn bản sắc, giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội, giữa tầm nhìn chiến lược và năng lực thực thi. Khi quy hoạch không chỉ kiến tạo không gian phát triển mà còn nuôi dưỡng con người, gìn giữ ký ức và mở rộng cơ hội thụ hưởng văn hóa cho mọi cộng đồng cư dân, khát vọng trở thành đô thị toàn cầu mới có thể chuyển hóa thành một tương lai phát triển bền vững, giàu bản sắc và đáng sống.
V.X.B
